Ιερά Μητρόπολις Γορτύνης και Αρκαδίας
ΠΡΟΣΕΥΧΗΤΑΡΙΟΝ
ΙΕΡΑΣ ΣΤΑΥΡΟΠΗΓΙΑΚΗΣ ΜΟΝΗΣ ΟΔΗΓΗΤΡΙΑΣ
(Ομιλία του Πανοσιολ. Πρωτοσυγκέλλου π. Χρυσοστόμου Παπαδάκη κατά την παρουσίαση του βιβλίου στις 24-9-2006)
Τα χαρίσματα που δίνει ο Θεός στους ανθρώπους είναι απειράριθμα και τα δίνει κατά τη δική Του πάνσοφη κρίση. Υπάρχουν όμως και χαρίσματα εξιδιασμένα που αφορούν στην Εκκλησία Του, διότι συντελούν στην εν Χριστώ οικοδομή του πληρώματός της, είτε μέσα από το λόγο, προφορικό και γραπτό, είτε μέσα από τη θ. Λατρεία, είτε μέσα από την γενική ιερή τέχνη. Και πάντοτε βέβαια «κατά το μέτρον της δωρεάς».
Άλλα τα συναντούμε συχνά, άλλα λιγότερο συχνά. Το ιδιαίτερα σπάνιο όμως και ταυτόχρονα από τα κορυφαία, είναι το χάρισμα της υμνογραφίας, το οποίο κάθε φορά που ενεργεί, εξαρτάται από το Άγιο Πνεύμα με το φωτισμό του Οποίου γράφεται ό,τι γράφεται, διότι αυτός ο καρπός του χαρίσματος περνά για πάντα στη ζωή της Εκκλησίας, όχι ως ένας απλός λόγος οικοδομής, αλλά ως προσευχή της λατρευτικής συνάξεως της Εκκλησίας μέσα στο λειτουργικό της χρόνο, αλλά και ως κατ’ ιδίαν προσευχή των ευσεβών φιλοπροσευχητικών τέκνων της Εκκλησίας.
Η Μητέρα Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως κατά παλαιά παράδοση την οποία έχουν αρχίσει να μιμούνται και άλλα Πατριαρχεία, δίνει τόσο μεγάλη σημασία στο χάρισμα αυτό, ώστε Συνοδικώς το επισημοποιεί και δίνει το οφφίκιο με ενεργό αντίκρισμα και όχι απλώς ως τίτλο τιμητικό ιστορικής εκκλησιαστικής μνήμης.
Και ενώ η Εκκλησία Συνοδικώς δίνει το οφφίκιο του Μεγάλου Υμνογράφου σε ένα πρόσωπο, πάλι Συνοδικώς αναγνωρίζει το χάρισμα και άλλων, με το να εγκρίνει την υμνογραφία τους και να την εντάσσει επίσημα στην Ορθόδοξη Θεία Λατρεία, όπου γης, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που εντάσσει και του πρώτου τη τάξει οφφικιούχου Υμνογράφου. Το δικαίωμα εγκρίσεως υμνογραφημάτων, έχει κάθε Σύνοδος τοπικής Εκκλησίας.
Αυτό, λοιπόν, το σπάνιο χάρισμα, το δίδει ο Θεός κατά την πάνσοφη κρίση Του, αλλά πάντως σε πρόσωπα που διαθέτουν και τις απαιτούμενες από πλευράς ανθρώπου προϋποθέσεις, που είναι: α) Η πίστη και η θεοσέβεια, β) η βαθειά γνώση της ελληνικής γλώσσας ως προς τη γραμματική και το συντακτικό και ακόμη βαθύτερη γνώση του νοήματος παγίων υμνολογικών όρων ή λιγότερο γνωστών, και γ) βαθειά γνώση της Αγίας Γραφής, θεολογίας και Ιεράς Παραδόσεως, καθώς και μελέτη σε βάθος των βίων των υμνογραφουμένων Αγίων. Επ’ αυτών των προϋποθέσεων υφαίνει το Άγιο Πνεύμα.
Η οφθαλμοφανής απόδειξη ότι είναι χάρισμα και μάλιστα σπάνιο, είναι η εξής: Μπορεί κάποιος να γνωρίζει άριστα τη μορφή της απαιτούμενης για την υμνογραφία γλώσσας, να μπορεί να διορθώνει και να μεταφράζει κείμενα, επίσης άριστα, να έχει πίστη και θεοσέβεια, να έχει λιπαρά γνώση της Αγίας Γραφής, Θεολογίας, Ι. Παραδόσεως, αγιολογίας κλπ., και όμως να μην μπορεί να συντάξει ένα τροπάριο, γιατί ακριβώς δεν του δόθηκε το χάρισμα άνωθεν.
Εκ των πραγμάτων αποδεικνύεται η αξία και ιερότητα του χαρίσματος, αφού ο καρπός του αφορά στην κοινή της Εκκλησίας Θεία Λατρεία, αλλά και στην επέκτασή της που είναι η κατ’ ιδίαν προσευχή του πιστού σε χώρο και χρόνο της επιλογής του.
Δεν θα αναλύσουμε εδώ το κάθε είδος της υμνογραφίας. Απλώς θα αναφέρουμε τα κύρια είδη που είναι α) Οι Ακολουθίες (δηλ. Εσπερινός Μικρός και Μεγάλος, Λιτή και Όρθρος), β) Οι Παρακλητικοί Κανόνες που ακολουθούν τη μορφή των δύο γνωστών Παρακλητικών Κανόνων προς την Παναγία, γ) Οι Χαιρετισμοί ή 24 Οίκοι που ακολουθούν τη μορφή των γνωστών Χαιρετισμών προς τη Θεοτόκο και δ) τα Εγκώμια που ακολουθούν τη μορφή των Εγκωμίων του Επιταφίου.
Και ενώ οι Ακολουθίες προηγούνται της Θ. Λειτουργίας στις μνήμες των Αγίων για τις οποίες συνετάγησαν, δηλαδή ψάλλονται στην Εκκλησία, μπορούν να ψάλλονται και κατά μόνας από τους φιλαγίους που ξέρουν την ψαλτική τέχνη.
Τα υμνογραφήματα όμως που αγαπήθηκαν από το φιλοπροσευχητικό πλήρωμα της Εκκλησίας, γι’ αυτό και επεκράτησαν και γι’ αυτό επίσης θεωρούνται πλέον απαραίτητα στις εκδόσεις ως συμπληρωματικά των Ακολουθιών, είναι οι Παρακλητικοί Κανόνες και οι Χαιρετισμοί, δευτερευόντως δε τα Εγκώμια.
Η Κρήτη ως τοπική Εκκλησία, μετά τον Άγιο Ανδρέα Κρήτης τον Υμνογράφο που είναι ένας από τους κορυφαίους υμνογράφους της Ορθοδόξου Εκκλησίας, δεν ανέδειξε άλλους, επί 12 ολόκληρους αιώνες……!
Ευτυχώς, η ευλογία ήλθε στις μέρες μας, δηλαδή στο τελευταίο τέταρτο του 20ου αιώνα. Ο Θεός προίκισε τρεις. Ένα άγαμο κληρικό, ένα έγγαμο, επίσης κληρικό και ένα έγγαμο λαϊκό. Ο πρώτος είναι ο Κύριλλος Κογεράκης από την Κουμάσα της Μεσαράς, νυν Μητροπολίτης Ρόδου, πληθωρικός σε υμνογραφική παραγωγή. Ο δεύτερος είναι ο πολυτάλαντος Πρωτοπρεσβύτερος Ευάγγελος Παχυγιαννάκης από τον Άγιο Νικόλαο Ν. Λασιθίου και ο τρίτος είναι ο καθηγητής Δημήτριος Δασκαλάκης από τις Μοίρες, γιος του αειμνήστου, αγίου ιερέως Εμμανουήλ Δασκαλάκη. Βέβαια κάποια υμνογραφήματα, πολύ λίγα, φέρουν και άλλων ονόματα, αλλά αυτά αποτελούν προσωπικές υμνογραφικές προσπάθειες, όχι άμοιρες κάποιας χάριτος, αλλά με καταφανή γνωρίσματα, ότι δεν προέρχονται από χαρισματούχο κάλαμο.
Παρά τα πολλά χρόνια απουσίας Κρητών υμνογράφων, η πληθώρα των Κρητών Αγίων δεν έμεινε χωρίς την απαιτούμενη αξιόλογη υμνογραφία. Μεγάλο μέρος της καλύφθηκε από τους δύο κορυφαίους Υμνογράφους. Τον αοίδιμο Μοναχό Γεράσιμο Μικραγιαννανίτη Μέγα Υμνογράφο της Α.Χ.Μ.Ε. και τον Μ. Υμνογράφο του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας Δρα Χημικό κατά το επάγγελμα και πατέρα πέντε παιδιών κ. Χαραλάμπη Μπούσια που μας τιμά σήμερα με την παρουσία του.
Είναι γνωστό ότι η Αποστολική Μητρόπολή μας ανέδειξε τους περισσότερους Αγίους στην Κρήτη. Στα 15 χρόνια της διακονίας μας στη Μεσαρά, μας αξίωσε ο Θεός με την πρόθυμη ευλογία του αειμνήστου Μητροπολίτου Κυρίλλου, να προβάλλουμε μέσα από εκδόσεις τους περισσότερους από τους Αγίους του τόπου μας, συναξαριστικά και υμνογραφικά. Από πλευράς υμνογραφικής συγκεντρώσαμε όλο το σχετικό υλικό και το συμπληρώσαμε, ώστε και για τη θεία Λατρεία να είναι άρτιο και για τους πιστούς.
Τα Μοναστήρια του τόπου μας επίσης, συνδέονται με Αγίους και σκεφθήκαμε ότι παράλληλα με την ιστορία των Μονών έπρεπε να εκδοθούν και Προσευχητάρια που θα περιείχαν την υμνογραφία για τους Αγίους αυτούς, η οποία υμνογραφία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από τους προσκυνητές, τους φίλους των Μονών και όχι μόνο.
Έτσι κυκλοφόρησε το 1999 το Προσευχητάριο της Μονής Καλυβιανής, τέσσερα χρόνια αργότερα της Μονής Κουδουμά, και τώρα με την ευλογία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας κ. Μακαρίου, παραδίδουμε το Προσευχητάριο της Σταυροπηγιακής Μονής Οδηγητρίας. Της Μονής αυτής με την τεράστια θρησκευτική και εθνική προσφορά.
Το Προσευχητάριο που παρουσιάζουμε σήμερα σε πολυτελή έγχρωμη έκδοση, αφορά στους εννέα Αγίους που συνδέονται με το αγιολόγιο της Μονής. Πριν από τα υμνογραφήματα του καθενός, προτάσσουμε ένα σύντομο συναξάρι του, για να γνωρίζει ο πιστός το βίο του Αγίου και πως συνδέεται με τη Μονή.
Μετά τα αναγκαία προλεγόμενα, πρώτο στη σειρά τοποθετήσαμε το ιστορικό του τύπου της θαυματουργού Εικόνας της Οδηγητρίας, όπως ξεκίνησε από την Κων/πολη, αλλά και τα σχετικά με την ονομασία της Μονής. Ακολουθεί ο ειδικός Παρακλητικός Κανόνας της.
Οι Άγιοι τοποθετήθηκαν με χρονολογική σειρά.
Στο παράρτημα συμπεριλάβαμε δύο Ακολουθίες ως τώρα ανέκδοτες, εγκεκριμένες από την Ιερά Επαρχιακή Σύνοδο, δηλαδή την Ακολουθία του Αγίου Αρσενίου του Αγιοφαραγγίτου και πάντων των ανωνύμων Αγίων που ασκήτευσαν ανά τους αιώνες στο Αγιοφάραγγο και στα Αστερούσια Όρη, για να ψάλλεται στις 14 Ιουλίου στο Ναό του Αγίου Αντωνίου στο Αγιοφάραγγο, όπως καθιερώθηκε από τη Μονή εδώ και μερικά χρόνια. Επίσης την Ακολουθία των Αγίων Γρηγορίου του Σιναΐτου και του μαθητού του Γερασίμου του Ευβοέως.
Τέλος παραθέσαμε πολλές εικόνες του τύπου της Οδηγητρίας που βρίσκονται σε Ναούς και Μουσεία του εσωτερικού και εξωτερικού.
Δύο πράγματα θέλουμε εδώ να επισημάνουμε: Πρώτον, ότι πέραν της συνάξεως όλων των Αγίων που συνδέονται με τη Μονή, δίδεται έμφαση στο να συνειδητοποιήσει ο φιλομόναχος προσκυνητής, τη μεγάλη σπουδαιότητα του Αγιοφάραγγου και κατ’ επέκτασιν των Αστερουσίων, διότι από αυτά ξεκίνησε η νοερά προσευχή, δηλαδή από τον Όσιο Αρσένιο που τη δίδαξε στους Οσίους Γρηγόριο το Σιναΐτη και Γεράσιμο τον Ευβοέα μαθητή του, οι οποίοι και τη μετέδωσαν στον Άθωνα (το Άγιο Όρος δηλαδή).
Πάνω σ’ αυτήν αργότερα εθεολόγησαν μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης.
Ακόμη, ότι για πρώτη φορά θα τιμώνται με Ακολουθία όλοι οι άγνωστοι Άγιοι που ασκήτευσαν σ’ αυτά τα μέρη, από τα χρόνια των πρώτων διωγμών, μέχρι και τον 20ό αιώνα, τους οποίους γνωρίζει μόνο ο Θεός.
Το δεύτερο είναι, ότι όλα τα υμνογραφήματα του Προσευχηταρίου αυτού, προέρχονται από τους εγγάμους λαϊκούς χαρισματούχους υμνογράφους, τον κ. Χαρ. Μπούσια Μ. Υμνογράφο του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και τον κ. Δημήτριο Δασκαλάκη που είναι και αγιογράφος και που πολύ ωραία ιστόρησε τους τρεις Οσίους του Αγιοφάραγγου. Από καρδιάς τους ευχαριστούμε. Είθε, οι Άγιοι που έχουν υμνήσει μέχρι σήμερα, (όχι μόνο της Μονής), να πρεσβεύουν στο Θεό για την υγεία και οικογενειακή τους ευτυχία, να έχουν πάντα πλούσιο το φωτισμό για υμνογραφική καρποφορία και να τους δίδει όλα τα προς σωτηρίαν αιτήματα.
Τη δαπάνη της εκδόσεως ανέλαβε ο Δήμος Μοιρών, δια της πρόθυμης αποδοχής του αιτήματός μας από τον φίλο και πολύτιμο συνεργάτη της Εκκλησίας, Δήμαρχο κ. Παναγιώτη Σφακιανάκη. Τον ευχαριστούμε θερμά, όπως και όλο το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Μοιρών για την ευαισθησία τους αυτή, η οποία συμβάλλει με τον τρόπο αυτό στην ωφέλεια των προσκυνητών της Μονής, αλλά και αυτής της ίδιας της Μονής, αφού τα έσοδα από την πώληση του βιβλίου θα βοηθήσουν στο αναστηλωτικό έργο της. Η πράξη αυτή είναι ένας καρπός της αγαστής συνεργασίας μεταξύ Εκκλησίας και Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Ευχαριστούμε θερμά τον Οικουμενικό μας Πατριάρχη, Παναγιώτατο κ. κ. Βαρθολομαίο που ευλογεί πατρικά την έκδοση και για τον ιδιαίτερο λόγο ότι είναι Σταυροπηγιακή η Μονή και μνημονεύεται εδώ το όνομά Του.
Ευχαριστούμε το Σεβ. Μητροπολίτη μας κ. Μακάριο που ενθάρρυνε και ευλόγησε την έκδοση. Του το αφιερώσαμε το βιβλίο μας αυτό, με τη συμπλήρωση ενός χρόνου ποιμαντορίας.
Ευχαριστούμε τον Πανοσιολ. Καθηγούμενο και αναστηλωτή της Μονής π. Παρθένιο που δέχθηκε πρόθυμα την πρότασή μας και βοήθησε στην προσπάθειά μας για τη συγκέντρωση του υλικού.
Ευχαριστούμε τέλος και την Κωνσταντινουπολίτισσα κ. Σοφία Ορφανίδου που διευθύνει τις εκδόσεις «Επτάλοφος» στις οποίες τυπώθηκαν τα περισσότερα βιβλία για τους Αγίους του τόπου μας όπως και άλλα. Νιώθω προσωπικά μεγάλη τιμή και ευλογία τη συνεργασία μας και μεγάλη χαρά που είναι σήμερα παρούσα.
Σας ευχαριστούμε όλους εσάς που τιμήσατε με την συμμετοχή σας στην εκδήλωση αυτή, τους Αγίους και τη Μονή της Παναγίας μας της Οδηγητρίας.
