Κατάλογος ᾿Επισκόπων Γορτύνης – ᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης.

Κατάλογος

᾿Επισκόπων Γορτύνης – ᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης

᾿Από τήν ᾿Αποστολική ᾿Εποχή μέχρι τό τέλος τῆς Α´ Βυζαντινῆς Περιόδου μέ ἕδρα τῆς ᾿Εκκλησίας Κρήτης τή Γόρτυνα (63-824 μ.Χ.)

(Ἀπό τό βιβλίο «Μελετήματα ἁγιολογικά – ἱστορικά» 2008 τοῦ Πανοσιολ. Ἀρχιμ. Χρυσοστόμου Παπαδάκη, Πρωτοσυγκέλου τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Γορτύνης καί Ἀρκαδίας)

Κατά τή μέχρι τώρα, χάριτι Θεοῦ, διακονία μας στήν ῾Ιερά Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, ἀσχολούμενοι καί μέ τήν τοπική ἁγιολογία, χρειάστηκε νά κάνουμε τή δέουσα ἔρευνα προκειμένου νά προβοῦμε σέ ἐκδόσεις πού εἶχαν σκοπό τήν προβολή τοῦ βίου τους, ἀλλά καί τοῦ σχετικοῦ ὑμνογραφικοῦ ὑλικοῦ πού θά ἐξυπηρετοῦσε τούς ἐνδιαφερόμενους γιά τήν πανηγυρική τιμή στή μνήμη τους. ῞Ενας καρπός αὐτῆς τῆς ἔρευνας εἶναι καί ὁ κατάλογος ὀνομάτων πού ἀκολουθεῖ τῶν ᾿Επισκόπων Γορτύνης-᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης ἀπό τήν ᾿Αποστολική ᾿Εποχή μέχρι τό τέλος τῆς Α´ Βυζαντινῆς Περιόδου (63-824 μ.Χ.), πού ἡ Γόρτυνα, ὡς Ρωμαϊκή πρωτεύουσα τῆς Κρήτης καί τῆς Κυρηναϊκῆς ἦταν ἡ ἕδρα τοῦ ᾿Αρχιεπισκόπου Κρήτης καί ἕδρα τῆς ῾Ιερᾶς ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς Κρήτης.

Παλαιότερα, σέ ἐπιστημονικά περιοδικά καί ἄλλα βιβλία πού ἀφοροῦν στήν ἱστορία τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς Κρήτης, δημοσιεύθηκαν κάποιοι κατάλογοι, κυρίως ἀποσπασματικοί, μέ βάση ὅ,τι εἶχε φέρει στό φῶς ἡ μέχρι τότε ἔρευνα. ῾Ολόκληρο κατάλογο, μέ τήν ἴδια πάντα προϋπόθεση, εἶχε συμπεριλάβει σέ μελέτη1# του ὁ ἀοίδιμος, τότε ᾿Αρχ/της καί Γραμματεύς τῆς ῾Ι. ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου καί μετέπειτα Μητροπολίτης Λάμπης καί Σφακίων καί Ρεθύμνης καί Αὐλοποτάμου Θεόδωρος Τζεδάκης (†1996). ᾿Επίσης ὁ σεβαστός καθηγητής τοῦ Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Θεοχάρης Δετοράκης ἔχει σέ συγγράμματά του καί ἐπιστημονικά περιοδικά δημοσιεύσει μελέτες περί τῶν καταλόγων, καί καταλόγους ὡς καρπό τῆς βαθειᾶς του ἔρευνας. ῾Ολόκληρο κατάλογο μέ τά ὀνόματα ὅλων τῶν μέχρι σήμερα ᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης κατά περιόδους καί μέ χρονολογίες, ἔχει συντάξει γιά τήν ἱστοσελίδα τῆς ῾Ιερᾶς ᾿Αρχιεπισκοπῆς Κρήτης2#. ῾Η ἔρευνα ὅμως προχώρησε, καί τά δεδομένα ἄλλαξαν. Νέα ὀνόματα προστέθηκαν, σειρές ἄλλαξαν, χρονολογίες διορθώθηκαν.

᾿Εδῶ δημοσιεύουμε μέρος τοῦ καταλόγου πού ἀφορᾶ μέχρι τό τέλος τῆς Α´ Βυζαντινῆς περιόδου, γιά τήν ἱστορία καί ἁγιολογία τῆς ῾Ιερᾶς Μητροπόλεως Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, γι’ αὐτό γίνεται καί ἡ παράθεση συντόμων στοιχείων καί σχετικῶν σχολιασμῶν.

῾Η πρώτη ἐπαφή τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου μέ τήν Κρήτη, ἔγινε τό Φθινόπωρο τοῦ 59 μ.Χ. ἤ τό Χειμῶνα τοῦ 60 μ.Χ.#3, ὅταν προσορμίστηκε τό πλοῖο πού τόν μετέφερε δέσμιο γιά νά δικαστεῖ ὡς Ρωμαῖος πολίτης στή Ρώμη, στούς Καλούς Λιμένες4#. Στό ταξίδι αὐτό τόν συνόδευαν οἱ μαθητές του καί συνέκδημοι, ᾿Αρίσταρχος ὁ Θεσσαλονικεύς καί Λουκᾶς ὁ Εὐαγγελιστής5#.

Οἱ ἡμέρες παραμονῆς τους στούς Καλούς Λιμένες, ἐξαρτήθηκαν ἀπό τίς καιρικές συνθῆκες. ᾿Ασφαλῶς ὅμως τότε ὁ Παῦλος θά σχεδίασε καί τόν ἐκχριστιανισμό τῆς Κρήτης. Τό ὅραμά του αὐτό ἄρχισε νά γίνεται πραγματικότητα κατά τήν τέταρτη ἀποστολική ὁδοιπορία του ὅταν τήν ῎Ανοιξη ἤ τό Θέρος τοῦ 63 μ.Χ.#6 ἔρχεται ὁ ἴδιος στήν Κρήτη καί ἐγκαθιστᾶ τόν Τίτο στή Γόρτυνα.

Στό τέλος τοῦ ἴδιου ἔτους, τοῦ στέλνει ἀπό τούς Φιλίππους#7 τῆς Μακεδονίας τήν «Πρός Τίτον» ᾿Επιστολή.

Μέ τόν ᾿Απόστολο Τίτο8#, λοιπόν, ἀρχίζει ὁ κατάλογος τῶν ᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης οἱ ὁποῖοι διατηροῦν ὡς ἕδρα τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς Κρήτης (ἕδρα ᾿Αρχιεπισκόπου-῾Ιερᾶς ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου) τή Γόρτυνα, μέχρι τότε πού οἱ ῎Αραβες κατακτοῦν τό νησί, καταστρέφουν τήν πρωτεύουσά του τό 824 μ.Χ. καί ἀρχίζει ἡ πιό σκοτεινή περίοδος γιά τήν Κρήτη ἡ ὁποία θά κρατήσει ὥς τό 961 μ.Χ. καί στήν ὁποία ἔδωσε τέλος ὁ Νικηφόρος Φωκᾶς. Κατά τό διάστημα αὐτό τῆς ᾿Αραβικῆς κατάληψης, ἡ πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στό Χάνδακα (σημερινό ῾Ηράκλειο), πόλη ἡ ὁποία μετά τήν ἀνάκτηση τῆς Κρήτης θά ἦταν στό ἑξῆς ἡ ἕδρα τῆς ῾Ι. ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου καί τοῦ ᾿Αρχιεπισκόπου Κρήτης.

Κατά τή Μεταποστολική ᾿Εποχή καί κατά τήν ἐποχή τῶν μεγάλων διωγμῶν, δέν μᾶς παρέχουν οἱ πηγές πολλές πληροφορίες γιά τά ὀνόματα τῶν ᾿Αρχιεπισκόπων. ᾿Αλλά καί «γιά τήν πρώτη Βυζαντινή περίοδο (330-824 μ.Χ.) εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκεῖς οἱ πληροφορίες τῶν πηγῶν γιά νά σχηματίσουμε πλήρη καί ἐναργῆ εἰκόνα τῆς Κρητικῆς ἱστορίας»#9. ῾Η ἔλλειψη πηγῶν καί ἡ ὡς ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου ἄγνοια ὀνομάτων, ἔχει τή λογική συνέπεια ὁ κατάλογος τῶν ᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης νά εἶναι ἐλλιπής. ᾿Ενδεικτικά σημειώνουμε, ὅτι ἀπό τό 63 μ.Χ. μέχρι τό 330 μ.Χ. πού ἀρχίζει ἡ Α´ Βυζαντινή περίοδος, συμπεριλαμβανομένου τοῦ ᾿Αποστόλου Τίτου, γνωρίζουμε μόνο ὀκτώ ᾿Αρχιεπισκόπους, ἀπό τούς ὁποίους οἱ δύο προστίθενται τώρα στόν κατάλογο. ῾Ο ἕνας προέρχεται ἀπό πηγή καί ὁ ἄλλος ἀπό τήν ἀρχαιολογική σκαπάνη στή μεγάλη Παλαιοχριστιανική Βασιλική τῆς Γόρτυνας (στό χωριό Μητρόπολις) κατά τίς πρόσφατες ἀνασκαφές.

  1. ΤΙΤΟΣ

Μαθητής καί συνέκδημος10# τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου. ῏Ηταν ῞Ελληνας#11, ἐθνικός πού μεταστράφηκε στό Χριστιανισμό ἀπό τόν Παῦλο. Γιά τήν πατρίδα του ὑπάρχουν ἀντικρουόμενες ἀπόψεις#12 Συναξαριστῶν, παραδόσεως καί ἐπιστημονικῶν ἐκτιμήσεων. Στήν ᾿Αποστολική Σύνοδο τῶν ῾Ιεροσολύμων τό 49 μ.Χ.#13 στήν ὁποία μετεῖχαν ὁ Παῦλος καί ὁ Βαρνάβας πηγαίνοντας ἀπό τήν ᾿Αντιόχεια, ὁ Παῦλος εἶχε σοβαρούς λόγους#14 σχετικούς πρός τό θέμα τῆς Συνόδου καί πῆρε μαζί του τόν Τίτο. ᾿Αποδεικνύεται «ἀπό τούς πιστότερους καί δυνατότερους βοηθούς τοῦ Παύλου πού θά χρησιμοποιοῦσε καί στίς δυσκολότερες ἀκόμη ἀποστολές»#15. Τά πολλά του χαρίσματα θά γράψει ὁ ῞Αγιος ᾿Ιωάννης ὁ Χρυσόστομος#16 καί ὁ ῞Αγιος ᾿Ανδρέας ὁ Κρήτης17#. Τό 63 μ.Χ. ἐγκαθίσταται ἀπό τόν Παῦλο στή Γόρτυνα καί τό ἑπόμενο ἔτος#18 μετακαλεῖται ἀπό τόν ἴδιο στή Νικόπολη19# καί ἀπό ἐκεῖ ἀποστέλλεται στή Δαλματία20# ὅπου παρέμεινε μέχρι τό μαρτύριο τοῦ Παύλου 65 ἤ 66 μ.Χ.#21 στή Ρώμη.

᾿Επιστρέφει στήν Κρήτη στήν ὁποία καί παραμένει μέχρι τέλους τῆς ζωῆς του22#. ῾Η μνήμη του ἑορτάζεται στίς 25 Αὐγούστου, ἡ δέ ᾿Ανακομιδή τῆς Τιμίας Κάρας του ἀπό τή Βενετία πού ἔγινε τό 1966 ἐπί ᾿Αρχιεπισκόπου Κρήτης Εὐγενίου Ψαλιδάκη, στίς 15 Μαΐου. Στή Ρωμαιοκαθολική ᾿Εκκλησία ἑορτάζεται 4 ᾿Ιανουαρίου, στίς δέ ᾿Ανατολικές ᾿Εκκλησίες· Συριακή 25 Αὐγούστου, τῶν ᾿Αρμενίων 29 ᾿Ιουλίου καί Κοπτική 18 Δεκεμβρίου23#. Στή Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχουν ἐκτός τῆς Παλαιοχριστιανικῆς Βασιλικῆς τῆς ᾿Αρχαίας Γόρτυνος, δύο ἐνοριακοί (Τυμπακίου καί ᾿Ασημίου) καί δύο Παρεκκλήσια (῾Αγ. Νεκταρίου Μοιρῶν καί ῾Αγίων Δέκα τῆς ὁμώνυμης ᾿Ενορίας).

  1. ΑΡΤΕΜΑΣ

῾Ο ἀοίδιμος Θεόδωρος Β. Τζεδάκης στόν κατάλογο τῶν Μητροπολιτῶν (᾿Αρχιεπισκόπων) Κρήτης24#, τοποθετεῖ μετά τόν Τίτο «᾿Αρτεμᾶν ἤ Τυχικόν»#25. Τελικά στήν Κρήτη ἦλθε ὁ ᾿Αρτεμᾶς#26. Στό συμπέρασμα αὐτό κατέληξαν οἱ μελέτες τῶν καινοδιαθηκολόγων, διότι ὁ Τυχικός ἔμεινε κοντά στόν Παῦλο μέχρι καί τή β´ φυλάκισή του στή Ρώμη. ᾿Από τή Ρώμη ἐστάλη ὁ Τυχικός στήν ῎Εφεσο (Β´ Τιμ. 4,12), γιά νά ἀντικαταστήσει τόν Τιμόθεο (Β´ Τιμ. 4,9-21), τόν ὁποῖο κάλεσε ὁ Παῦλος στή Ρώμη. Βέβαια στήν Κρήτη ἐργάστηκαν καί οἱ ᾿Απόστολοι ᾿Απολλώς καί Ζηνᾶς27#, ἀλλά παρόντος τοῦ Τίτου, ὡς βοηθοί στό δύσκολο ἔργο του, λόγῳ τῆς ὑπάρξεως αἱρετικῶν πού ταλαιπωροῦσαν τίς κατά πόλιν χριστιανικές κοινότητες πού ἤδη ὑπῆρχαν, ἀλλά ἦταν ἀνοργάνωτες28. ῾Ο ᾿Αρτεμᾶς ὅμως ἀντικατέστησε τόν Τίτο γιά δύο χρόνια μέχρι πού ἐπέστρεψε ἀπό τή Δαλματία. ᾿Επειδή ὁ ᾿Αρτεμᾶς ἐπετέλεσε ἔργο ἀποστολικό-ἐπισκοπικό, διότι ἀπεστάλη ἀπό τόν Παῦλο ὅπως καί ὁ Τίτος, ἔργο δηλαδή διδακτικό, λειτουργικό (Βάπτισμα, Θ. Εὐχαριστία), ᾿Αρχιερατικό [χειροτονίες «Πρεσβυτέρων κατά πόλεις» (Τίτ. 1,5)], συμφωνοῦμε μέ τή γνώμη τοῦ ἀοιδίμου λογίου ῾Ιεράρχου καί τόν συμπεριλαμβάνουμε στόν κατάλογο. Τόσο ὁ Τίτος ὅσο καί ὁ ᾿Αρτεμᾶς, ἐργάστηκαν ὡς ᾿Απόστολοι στήν Κρήτη κατά τίς ὑποδείξεις τοῦ ᾿Απ. Παύλου. ῎Αν καί τό ἐπισκοπικό ἀξίωμα δέν εἶχε διαμορφωθεῖ καί καθιερωθεῖ ὅπως ἔγινε στίς ἀρχές τοῦ β´ αἰῶνα, τό ἔργο τους ἦταν στήν οὐσία ἐπισκοπικό πού ἔγινε ἡ ἀπαρχή τοῦ ἐπισκοπικοῦ βαθμοῦ, κύριο ἔργο τοῦ ὁποίου εἶναι ἡ Χειροτονία καί ἡ κατάσταση «κατά πόλιν πρεσβυτέρων» (διοίκηση). ῾Ο ἀοίδιμος καθηγητής Γερ. Κονιδάρης χρησιμοποιεῖ καί τόν ὅρο «ἔξαρχος»#29 τοῦ ᾿Απ. Παύλου γιά τόν Τίτο στήν Κρήτη. Τό ἴδιο ἰσχύει ὅμως καί γιά τόν ᾿Αρτεμᾶ κατά τό διετές διάστημα πού ἐργάστηκε στήν Κρήτη. Μέ τήν ἐπιστροφή τοῦ Τίτου ἀπό τή Δαλματία, ἐπειδή ἡ Κρήτη ἦταν ὁ «κλῆρος» τοῦ Τίτου ὡς πρώτου ἀποστολικοῦ «ἐξάρχου», ἀποχωρεῖ ὁ ᾿Αρτεμᾶς, «ὁ δέ Τίτος (παραμένει) ὁ μόνος ἐν Κρήτῃ ἀπόστολος καί οἱονεί ᾿Επίσκοπος» ἤ «ὁ πρῶτος οἱονεί μητροπολίτης-ἔξαρχος τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου»30#. Στήν Κρήτη ὁ Τίτος παρέμεινε ὥς τό τέλος τῆς ζωῆς του ἐργαζόμενος ὡς ᾿Απόστολος, δηλαδή ἔργῳ ὡς ᾿Επίσκοπος. Σέ λίγες δεκαετίες πού τό ἐπισκοπικό ἀξίωμα θά καθιερώνετο στή Συνείδηση τῆς ᾿Εκκλησίας ὡς ἔχει μέχρι καί σήμερα, αὐτή ἡ ἴδια ἡ ᾿Εκκλησιαστική Συνείδηση θά ἀναγνώριζε καί ἐξωνόμαζε τόν Τίτο Πρῶτο ᾿Επίσκοπο τῆς ᾿Αποστολικῆς ᾿Εκκλησίας τῆς Κρήτης, χωρίς αὐτό νά σημαίνει ὅτι καί ὁ ᾿Αρτεμᾶς μέ βάση τά ἀνωτέρω δέν ὑπῆρξε ᾿Επίσκοπος Κρήτης, ὁ ὁποῖος πρέπει νά τιμᾶται δεύτερος. Μέ τήν ἐπιστροφή τοῦ Τίτου στήν Κρήτη, ὅπου καί ὁ ἀρχικός του «κλῆρος», ὁ ᾿Αρτεμᾶς ἀποχώρησε. ῾Η ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση τόν δέχεται ὡς ᾿Επίσκοπο Λύστρων31# καί ἡ μνήμη του ἑορτάζεται στίς 30 ᾿Οκτωβρίου καί 4 ᾿Ιανουαρίου.

  1. ΦΙΛΙΠΠΟΣ

Εἶναι τό ἀμέσως ἑπόμενο γνωστό ὄνομα. ῎Εζησε τό β´ μισό τοῦ Β´ μ.Χ. αἰῶνος στά χρόνια τοῦ Μάρκου Αὐρήλιου (161-180) καί τοῦ διαδόχου του Λούκιου Αὐρήλιου Κομμόδου (180-182). ῏Ηταν σύγχρονος τοῦ ἐπιφανοῦς ᾿Επισκόπου Κορίνθου ῾Αγίου Διονυσίου τοῦ ῾Ιερομάρτυρος#32 καί παραλήπτης ἐπιστολῆς του στήν ὁποία ἐπαινεῖται αὐτός καί ἡ ᾿Εκκλησία Γορτύνης γιά τό θάρρος πού εἶχαν ἐπιδείξει στούς διωγμούς καί συμβουλεύει νά φυλάσσονται ἀπό «τήν διαστροφήν τῶν αἱρετικῶν». Περίληψη αὐτῆς τῆς ἐπιστολῆς διασώζει ὁ Εὐσέβιος Καισαρείας#33. Γιά τόν Γορτύνης Φίλιππο ἐπίσης κάνει λόγο ὁ ῞Αγιος ῾Ιερώνυμος (†420)34#. ῾Η μνήμη του ἑορτάζεται 8 ᾿Οκτωβρίου35#.

Στά περίφημα ψηφιδωτά#36 τοῦ 5ου αἰ. τοῦ παλαιοχριστιανικοῦ μνημείου Ροτόντας Θεσσαλονίκης, ἱστορεῖται ὁ Φίλιππος μαζί μέ τόν Κύριλλο Γορτύνης τόν ῾Ιερομάρτυρα, πρᾶγμα πού σημαίνει ὅτι πολύ νωρίς εἶχε ἐνταχθεῖ στό ῾Αγιολόγιο37# τῆς ᾿Εκκλησίας.

  1. ΔΙΟΣΚΟΡΟΣ

Διάδοχος τοῦ Φιλίππου. ῎Εζησε ἀρχές τοῦ γ´ αἰῶνος καί συνέχισε τόν ἀντιαιρετικό ἀγῶνα τοῦ Φιλίππου σέ καιρό ἀκόμη διωγμῶν. Καταδίκασε#38 στήν Κρήτη τήν αἵρεση τῶν «᾿Αρχοντικῶν»#39 παρακλάδι τῆς πολύμορφης αἱρέσεως τῶν «Γνωστικῶν».

  1. ΚΡΗΣΚΗΣ

῞Εδρασε στά μέσα τοῦ γ´ αἰῶνος. ῏Ηταν ᾿Επίσκοπος Γορτύνης ὅταν μαρτύρησαν οἱ ῞Αγιοι Δέκα ἐπί Δεκίου τό 250 μ.Χ. στή Γόρτυνα. ῞Ενα χρόνο μετά, τό 251 μ.Χ. μετέχει στή Σύνοδο τῆς Καρχηδόνος πού συνεκάλεσε ὁ ῞Αγιος Κυπριανός Καρχηδόνος, προκειμένου νά ἐξετασθεῖ τό ζήτημα τοῦ τρόπου ἐπιστροφῆς στήν ᾿Εκκλησία τῶν μετανοούντων αἱρετικῶν καί σχισματικῶν. Στά πρακτικά τῆς Συνόδου40# ὑπάρχει ἡ θέση πού διατύπωσε ὁ Γορτύνης Κρήσκης.

  1. ΚΥΡΙΛΛΟΣ Ο ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΣ

Μαρτύρησε τό 304 μ.Χ. ἐπί Διοκλητιανοῦ σέ ἡλικία 93 ἐτῶν. ῾Η μνήμη του στήν ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία τιμᾶται 14 ᾿Ιουνίου41# ἐνῶ στή Ρωμαιοκαθολική ᾿Εκκλησία στίς 9 ᾿Ιουλίου42#. Παραδόξως, ἡ ἡμέρα τῆς πανηγύρεως στήν ὁμώνυμη ᾿Ενορία τῆς ῾Ι. Μητροπόλεως Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας εἶναι ἡ 9η ᾿Ιουλίου. Τό γεγονός αὐτό στάθηκε ἀφορμή νά ἐρευνήσουμε καί νά καταλήξουμε ὅτι ἐκεῖ ὑπῆρξε ὁ τόπος τοῦ μαρτυρίου καί ταφῆς τοῦ ῾Αγίου Κυρίλλου καί τόπος ταφῆς τοῦ ῾Αγίου Εὐμενίου ᾿Επισκόπου ἐπίσης Γορτύνης, δηλαδή ὁ Ναός-Μαρτύριον ὅπου παρά τίς μακροχρόνιες ὑποδουλώσεις τῆς Κρήτης καί τούς διωγμούς καί παρά τήν καταστροφή τοῦ Ναοῦ-Μαρτυρίου, ἐρείπια τοῦ ὁποίου σώζονται, διατηρήθηκε ἡ σωστή ἡμερομηνία μνήμης43#. Σέ ψηφιδωτό44# τοῦ 5ου αἰ. Τῆς Ροτόντας Θεσ/νίκης ἱστορεῖται μέ τόν Φίλιππο Γορτύνης. Στήν Κρήτη ὑπάρχουν ἑπτά Ναοί πρός τιμήν του45#. Στή Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχει ἕνας ᾿Ενοριακός Ναός (τῆς ὁμώνυμης ᾿Ενορίας) καί ἕνα ἐξωκκλήσιο (τῆς ᾿Ενορίας Παναγιᾶς Μονοφατσίου), πού ἐγκαινιάσθηκε τό 2006 ἀπό τό Σεβ. Μητροπολίτη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας κ. Μακάριο.

  1. ΠΕΤΡΟΣ Ο ΝΕΟΣ ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΣ

Τοποθετεῖται στίς ἀρχές τοῦ Δ´ αἰῶνος46#, κατά τούς ἐπί Διοκλητιανοῦ τελευταίους μεγάλους διωγμούς. Θά πρέπει νά ἦταν διάδοχος τοῦ ῾Αγ. Κυρίλλου τοῦ ῾Ιερομάρτυρος καί προκάτοχος τοῦ Παύλου, δηλαδή ἀπό τό 304-311/12, πού τελειώνουν οἱ διωγμοί, διότι τό 312, εἶναι ἤδη ᾿Επίσκοπος Γορτύνης ὁ Παῦλος. Μαρτύρησε «τούς πόδας ἐκκοπείς». ῎Αλλα στοιχεῖα γιά τό βίο του δέν ὑπάρχουν καί ἡ ἀνέκδοτη ᾿Ακολουθία του δέν παρέχει καμμία ἄλλη μαρτυρία47#. Πολλά ἐγράφησαν γιά τήν προσωνυμία του «Νέος ῾Ιερομάρτυς» πού προκάλεσαν σύγχυση48# ὡς ἀστήρικτα. Κατά τήν ταπεινή μας ἄποψη, ἡ προσωνυμία αὐτή τήν ὁποία ἡ ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση πέρασε σέ ὅλα τά Μηνολόγια, τούς Συναξαριστές καί τά Μηναῖα, ὀφείλεται στό γεγονός ὅτι, ῾Ιερομάρτυς ὁ ἴδιος καί διάδοχος τοῦ ἐπίσης ῾Ιερομάρτυρος Κυρίλλου, ᾿Επίσκοποι καί οἱ δύο τῆς αὐτῆς ᾿Επισκοπῆς Γορτύνης (᾿Αρχιεπισκοπῆς) ἔπρεπε νά διακρίνονται. ᾿Ακολουθίες#49 του πλήρεις ὑπάρχουν καί ὁ πρῶτος Ναός του κτίσθηκε μέ πρόταση τοῦ γράφοντος στήν ᾿Ενορία Παρανύμφων τῆς ῾Ι. Μητροπόλεως Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας στά τέλη τῆς δεκαετίας 1990 καί ἐγκαινιάσθηκε ἀπό τόν ἀοίδιμο Μητροπολίτη Κύριλλο Κυπριωτάκη. ῾Η μνήμη του ἑορτάζεται 14 ᾿Ιουλίου.

  1. ΠΑΥΛΟΣ Ο ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ

Διάδοχος τοῦ ῾Αγίου Πέτρου τοῦ «Νέου ῾Ιερομάρτυρος». ῾Ως ᾿Επίσκοπος ἔδρασε στό τέλος τῶν διωγμῶν καί ἐποίμανε τήν ᾿Εκκλησία μέ τήν ἔναρξη τῆς ἐλευθερίας ἔκφρασης τῆς Χριστιανικῆς Πίστεως. Μέ βάση τά ἀρχαῖα «Μαρτύρια», ὁ Παῦλος ἦταν ἐκεῖνος πού τό 312 μ.Χ., ἔτος κατά τό ὁποῖο ὁ Μ. Κωνσταντῖνος εἶχε δεῖ τόν Τίμιο Σταυρό, μετέβη στή Ρώμη γιά νά συναντήσει τό Μ. Κωνσταντῖνο καί νά ζητήσει τήν ἄδεια γιά τήν ᾿Ανακομιδή τῶν Λειψάνων50# τῶν ῾Αγίων Δέκα Μαρτύρων τῶν μαρτυρησάντων ἐπί Δεκίου τό 250 μ.Χ. Εἶχε τή χάρη τῆς θαυματουργίας νά ἐκδιώκει δαιμόνια. ῾Ο Μ. Κωνσταντῖνος τοῦ ἔδωσε τήν ἄδεια τῆς ᾿Ανακομιδῆς. Πολλή ὑπῆρξε ἡ σύγχυση51# γύρω ἀπό τόν Παῦλο ἀπό λανθασμένες ἐκτιμήσεις. ῾Η ἱστορική ἔρευνα κατέληξε στόν Παῦλο, ᾿Επίσκοπο Γορτύνης καί ὄχι Πάπα Ρώμης Παῦλο ἤ Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Παῦλο. Εἶναι πιθανό νά μετέσχε στήν Α´ Οἰκουμενική Σύνοδο (325 μ.Χ.)52# ἀφοῦ ἡ σύγκλησή της ἀπέχει μόλις 13 χρόνια ἀπό τό γεγονός τῆς ᾿Ανακομιδῆς (312-325).

  1. ΑΡΤΑΚΙΟΣ (;)

῾Ο Δημήτριος Τσουγκαράκης ἀναφέρει ὅτι «Στήν Πρώτη Σύνοδο πού συνῆλθε στή Νίκαια τό 325 μ.Χ. πῆραν μέρος 318 πατέρες ἀπ’ ὅλες σχεδόν τίς ἐπαρχίες τοῦ κράτους. Τά ὀνόματά τους μέ ὁρισμένες παραλλαγές, ἔχουν διασωθεῖ σέ διάφορους καταλόγους. Σέ ἕναν ἀπό αὐτούς παρουσιάζεται νά συμμετέχει στή Σύνοδο καί ὁ ᾿Αρτάκιος Κρήτης καί μολονότι βέβαια δέν μποροῦμε νά ἐλέγξουμε ἀπόλυτα τήν ἀξιοπιστία τοῦ καταλόγου, ὡστόσο δεχόμαστε τή μαρτυρία του στόν ἴδιο βαθμό, ὅπως καί γιά τούς ἄλλους ἱεράρχες, τούς ἀναφερομένους σ’ αὐτόν»53.# «῾Η παρουσίαση ὅμως τοῦ ᾿Αρτακίου Κρήτης δέν μπορεῖ νά ἀποτελέσει πρός τό παρόν ἀστασίαστη μαρτυρία γιά τήν ἱστορικότητα τοῦ προσώπου του γιά δυό κυρίως λόγους. Κατ᾿ ἀρχήν, τά διάφορα χειρόγραφα καταλόγων πού ἔχουν σωθεῖ, εἶναι μεταγενέστερα μέ πολλά σφάλματα καί ἀντιφάσεις. ᾿Επιπλέον, καθώς σημειώνει ὅτι ὁ Δημ. Τσουγκαράκης τό ὄνομα τοῦ ᾿Αρτάκιου διασώζεται σέ ἕνα μόνο κατάλογο, κατά συνέπεια δέν μπορεῖ ἡ μαρτυρία νά συγκριθεῖ μέ ἄλλους καταλόγους καί νά ἐπαληθευθεῖ τό ἔγκυρο αὐτῆς. ῾Επομένως, ἐθεωρήθη ὀρθόν νά μήν συμπεριληφθεῖ πρός τό παρόν ὁ ᾿Αρτάκιος στόν κατάλογο τῶν Κρητῶν ῾Αγίων Πατέρων τῆς Πρώτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ὡσότου καταστεῖ δυνατή μιά ἐνδελεχής καί τελεσίδικη ἔρευνα μεταξύ τῶν χειρογράφων τῶν ἐπισκοπικῶν καταλόγων τῆς Συνόδου καί ἀποδειχθεῖ ἡ ἀξιοπιστία τῆς μαρτυρίας καθ’ ὅτι διασώζονται πολλά καί διαφόρων μορφῶν χειρόγραφα ἀπό τά ὁποῖα δέν εἶναι δυνατόν νά συλλεγοῦν οἱ πληροφορίες τους καί νά ἐρευνηθοῦν ἐπί τοῦ παρόντος»54.# Τό γεγονός ὅτι ἔστω καί σέ ἕνα μόνο κατάλογο σώζεται ὄνομα ᾿Επισκόπου Γορτύνης (Κρήτης) ὅτι μετέσχε στήν Α´ Οἰκουμενική Σύνοδο, χάριν τῆς ἱστορίας τό καταχωροῦμε. Δέν τό ἀπορρίπτουμε, ἀλλά οὔτε καί τό δεχόμαστε. Τό τοποθετοῦμε στή χρονολογική σειρά, ἀλλά μέ ἐρωτηματικό. ᾿Επειδή ἡ ἔρευνα δέν σταματᾶ, ἴσως κάποτε νά βεβαιωθεῖ, ὅπως ὑπῆρξαν καί ὀνόματα μετά βεβαιότητος πλέον, τά ὁποῖα μέχρι πρίν λίγα χρόνια ἦταν ἄγνωστα ἤ μέ ἐρωτηματικό. ᾿Εάν διασταυρωθεῖ τό ὄνομά του μέσα καί ἀπό ἄλλους καταλόγους τῶν Πατέρων τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, τότε θά πρέπει νά συμπεριληφθεῖ στή χορεία τῶν ῾Αγίων Κρητῶν ᾿Επισκόπων πού ἔλαβαν μέρος στίς Οἰκουμενικές Συνόδους.

  1. ΜΥΡΩΝ Ο ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ

Πολλή εἶναι ἡ σύγχυση στά περί τοῦ βίου τοῦ ῾Αγίου Μύρωνος ἐξ αἰτίας τῶν πολλῶν διαφορῶν πού παρουσιάζουν μεταξύ των τά ἁγιολογικά κείμενα55#. «Σύγκρισις πολλαπλή ἀφορῶσα καί εἰς τόν χρόνον καθ’ ὄν ἔζησε καί εἰς τόν τόπον, ὅπου ἐπισκόπησε….»56#. Οἱ ἐπισημάνσεις τοῦ καθηγητοῦ κ. Θεοχ. Δετοράκη στή σπουδαία διδακτορική διατριβή του «Οἱ ῞Αγιοι τῆς πρώτης Βυζαντινῆς περιόδου τῆς Κρήτης καί ἡ σχετική πρός αὐτούς φιλολογία», ὅπου προστρέχουμε, εἶναι πολύ σημαντική καί διαφωτίζουν ἀρκετά τό θέμα ἄν καί ὅπως ὁ ἴδιος γράφει «εἶναι σφόδρα δυσχερής ἡ ἀποκατάσταση τῆς ἀληθείας»57#. ῾Υπῆρξε ᾿Επίσκοπος Γορτύνης καί «Πρόεδρος Κρήτης» (᾿Αρχιεπίσκοπος) καί ὄχι ᾿Επίσκοπος Κνωσσοῦ58#. Γεννήθηκε στή Ραῦκο59# (τότε πόλη, σήμερα κωμόπολη πού φέρει τό ὄνομά του) περί τό 250 μ.Χ. κατά τό διωγμό τοῦ Δεκίου. Τό κοινῶς ἀποδεκτό πρός τίς περισσότερες ἁγιολογικές πηγές εἶναι ὅτι ἔζησε περί τά ἑκατό ἔτη (250-350 μ.Χ.) καί ἐπεσκόπησε μετά τούς διωγμούς. ῾Ο καθηγητής κ. Θεοχ. Δετοράκης τοποθετεῖ τήν ἀρχιερατεία του τό β´ τέταρτο τοῦ Δ´ αἰῶνος#60 δηλαδή ἀπό τό 325-350 μ.Χ. ῎Αν ποτέ διασταυρωθεῖ ἡ μαρτυρία ὅτι ὁ ᾿Αρτάκιος ὑπῆρξε ἱστορικό πρόσωπο καί ἔλαβε μέρος στήν Α´ Οἰκουμενική Σύνοδο τό 325 μ.Χ. τότε ὁ Μύρων θά πρέπει νά ἔγινε ᾿Επίσκοπος Κρήτης σέ μεγάλη ἡλικία ὡς διάδοχος αὐτοῦ, μετά τά ἑβδομῆντα πέντε του χρόνια61#, διαφορετικά ὑπῆρξε διάδοχος τοῦ ῾Αγίου Παύλου Γορτύνης τοῦ θαυματουργοῦ. Πάντως, τό βαθύτατο γῆρας του ὡς βασική μαρτυρία θά δικαιολογοῦσε καί τήν περίπτωση ἄν ὁ ᾿Αρτάκιος ὄντως εἶχε ἐπισκοπήσει πρό αὐτοῦ. Σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τό ἀσκητήριο, τό ἁγίασμα καί τόν τάφο του στήν ὁμώνυμη κωμόπολη, εἶναι σεβαστή ἡ ἰσχυρή Τοπική ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση καί τά πολλά θαύματα. Καί πατρίδα του νά μήν ἦταν ἡ Ραῦκος ἀλλά «ἡ ῾Ηράκλεια» (῾Ηράκλειο) κατά τήν ἀρχαιότερη καί σοβαρότερη πηγή, δηλαδή τό «Αὐτοκρατορικόν Μηνολόγιον», πάντως τό ἀσκητήριο καί τό ἁγίασμα πού στηρίζει ἡ ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση εἶναι σεβαστά καθώς καί ὁ τάφος του, ἀφοῦ οὐδέποτε ἦταν ἀπαραίτητο ἤ ὑποχρεωτικό νά θάπτεται ὁ ᾿Επίσκοπος στόν τόπο τῆς ᾿Επισκοπῆς του.

῾Η μνήμη του ἑορτάζεται στίς 8 Αὐγούστου62# κατά τά Μηναῖα καί Μηνολόγια. Σέ ἄλλα συναξάρια ἀπό σύγχυση τοποθετεῖται ἡ μνήμη του καί σέ ἄλλες ἡμερομηνίες τοῦ Αὐγούστου.

Στήν ῾Ιερά Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχουν τρεῖς Ναοί του· ῞Ενα ἐξωκκλήσιο τῆς ᾿Ενορίας Ροτασίου, πού ἐγκαινιάσθηκε στά μέσα τῆς δεκαετίας 1990-2000 ἀπό τόν ἀοίδιμο Μητροπ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας Κύριλλο, ἕνα ἐξωκκλήσιο τῆς ᾿Ενορίας ᾿Αληθινῆς καί νέος μεγάλος ᾿Ενοριακός Ναός τῆς ᾿Ενορίας Καπαριανῶν, (ὑπό ἀποπεράτωση).

  1. ΙΚΟΝΙΟΣ

῎Ελαβε μέρος στήν Γ´ Οἰκουμενική Σύνοδο63# πού συγκλήθηκε στήν ῎Εφεσο τό 431 μ.Χ. μέ σκοπό τήν καταδίκη τῶν αἱρετικῶν δοξασιῶν τοῦ Κων/πόλεως Νεστορίου. Τά πρακτικά τῆς Συνόδου ὑπογράφει ὁ ᾿Ικόνιος μαζί μέ τούς ᾿Επισκόπους Χερρονήσου ᾿Ανδήριο, Λάμπης Παῦλο καί Κνωσσοῦ Ζηνόβιο. Στή Σύνοδο ὁ ᾿Ικόνιος μίλησε δύο φορές ὅπως ἀναφέρουν τά πρακτικά, ἀποδοκιμάζοντας τήν αἵρεση τοῦ Νεστορίου καί κάνοντας ὀρθόδοξη ὁμολογία Πίστεως. Τά ὅσα εἶπε ὁ ἴδιος ὅπως καί οἱ τρεῖς ἄλλοι Κρῆτες ᾿Επίσκοποι ἔχουν καταγραφεῖ στά πρακτικά. ῞Ολοι οἱ Πατέρες τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων ἀναγνωρίζονται καί τιμῶνται ὡς ῞Αγιοι ἀπό τήν ᾿Εκκλησία. Οἱ Πατέρες τῆς Γ´ Οἰκουμ. Συνόδου, 200 τόν ἀριθμόν, ἑορτάζουν 9 Σεπτεμβρίου#64 καί μεταξύ αὐτῶν ὁ ᾿Ικόνιος καί οἱ τρεῖς παραπάνω ᾿Επίσκοποι. Γιά ὅλους τούς Κρῆτες Πατέρες πού ἔλαβαν μέρος στίς Οἰκουμενικές Συνόδους, πρωτοβουλίᾳ τοῦ γράφοντος καί προνοίᾳ τοῦ ἀοιδίμου Μητροπολίτου Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας Κυρίλλου, συνετάγη καί κυκλοφόρησε ᾿Ακολουθία καί Παρακλητικός Κανόνας65# μέ ἔγκριση τῆς ῾Ιερᾶς ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου66. ῾Ο ἀοίδιμος ῾Ιεράρχης ἀνήγειρε καί Ναό τό ἔτος 2000 στή θέση «Λειβαδιώτης» (καθ’ ὁδόν ἀπό Μοῖρες πρός Πόμπια) τόν ὁποῖο δέν πρόλαβε νά ἐγκαινιάσει#67. ῾Η μνήμη ὅλων τῶν Κρητῶν Πατέρων τῶν μετασχόντων στίς ῾Αγίες Οἰκουμενικές Συνόδους, ὁρίσθηκε νά τελεῖται τήν Κυριακή μετά τήν ἑορτή τῆς Κυριακῆς κατά τήν ὁποία ἑορτάζονται οἱ Πατέρες τῆς Ζ´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, τόν μῆνα ᾿Οκτώβριο.

  1. ΜΑΡΤΥΡΙΟΣ

῎Ελαβε μέρος στήν Δ´ Οἰκουμενική Σύνοδο τῆς Χαλκηδόνος τό 451 μ.Χ. μαζί μέ τούς Κρῆτες ᾿Επισκόπους, Κνωσσοῦ Γεννάδιο, Λάμπης Δημήτριο, Σουβρίτου Κύριλλο, ᾿Απολλωνιάδος Εὐσέβιο, ᾿Ελευθερνῶν Εὐφράτη καί τόν Πρεσβύτερο Χρυσόγονο «ἐπέχοντα τόν τόπον Παύλου Κατάνων»68#. ῾Η Σύνοδος αὐτή συγκλήθηκε γιά τήν ἐπίλυση τοῦ Χριστολογικοῦ ζητήματος καί καθήρεσε τό Διόσκορο ᾿Αλεξανδρείας69#. Οἱ Πατέρες τῆς Δ´ Οἰκουμ. Συνόδου, 630 τόν ἀριθμόν, ἑορτάζονται τήν Κυριακή μετά τή 13η ᾿Ιουλίου70#.

  1. ΘΕΟΔΩΡΟΣ

῎Ελαβε μέρος στήν Ε´ Οἰκουμενική Σύνοδο τῆς Κων/πόλεως τό 553 μ.Χ. μόνος ἀπό τήν Κρήτη καί μόνος ἀπό τούς Μητροπολίτες τοῦ ᾿Ανατολικοῦ ᾿Ιλλυρικοῦ71#. Σ’ αὐτήν ἔγινε ἡ καταδίκη «τῶν τριῶν κεφαλαίων». ῾Ο ἴδιος εἶχε λάβει μέρος καί στήν ᾿Ενδημοῦσα Σύνοδο Κων/πόλεως τό 536 μ.Χ. Συνοδευόταν ἀπό ἕνα «᾿Αρχιμανδρίτη Μονῆς τῶν Κρητικῶν» μέ τό ὄνομα Πολυχρόνιος, ὁ ὁποῖος συνυπέγραψε τίς πράξεις τῆς ᾿Ενδημούσας Συνόδου. Τό ὄνομα τοῦ Θεοδώρου βρέθηκε μέ τόν τίτλο τοῦ ᾿Αρχιεπισκόπου σέ ἐγχάρακτη γραφή ἐπιστυλίου τῆς Γόρτυνας, ἀλλά καί πρόσφατα σέ ψηφιδωτό τῆς μεγάλης Παλαιοχριστιανικῆς Βασιλικῆς στό χωριό «Μητρόπολις» νοτίως τῆς Γόρτυνας, πού τυχαῖα ἀποκαλύφθηκε τό 1978 οἱ δέ ἀνασκαφές ἄρχισαν τό 1991. Αὐτή ἡ μεγάλη Βασιλική ἦταν κατά τίς ἐκτιμήσεις τοῦ ᾿Επιτίμου ᾿Εφόρου Βυζαντινῶν ᾿Αρχαιοτήτων κ. ᾿Εμμ. Μπορμπουδάκη ὁ Μητροπολιτικός Ναός τοῦ ῾Αγίου Τίτου. ῞Ολα τά ἀρχαιολογικά στοιχεῖα σ’ αὐτό συνηγοροῦν72#. Οἱ Πατέρες τῆς Ε´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, 165 τόν ἀριθμόν, ἑορτάζουν 25 ᾿Ιουλίου73#.

  1. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο Α´ 597 μ.Χ.
  2. ΒΕΤΡΑΝΙΟΣ.

Παντελῶς ἄγνωστος μέχρι τίς πρόσφατες ἀνασκαφές στή μεγάλη Παλαιοχριστιανική Βασιλική τῆς «Μητρόπολης» νοτίως τῶν ἐρειπίων τῆς Γόρτυνας. Βρέθηκε σέ ψηφιδωτό τοῦ δαπέδου τοῦ Ναοῦ μέ μεγαλογράμματη γραφή, «ΕΠΙ ΒΕΤΡΑΝΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΟΤΑΤΟΥ ΗΜΩΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΝΕΚΑΙΝΙΣΘΗ ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΤΗΣ ΨΗΦΩΣΕΩΣ». ῾Ο περίλαμπρος αὐτός Ναός εἶχε κτισθεῖ ἐπί αὐτοκράτορος ᾿Ιουστινιανοῦ. ῾Ο Βετράνιος τοποθετεῖται πρίν ἀπό τό 620 μ.Χ.#74

  1. ΠΑΥΛΟΣ Ο Β´

Τό 665 μ.Χ. βρίσκεται γιά κάποιο λόγο στήν Κύπρο75. Τό 668 μ.Χ. βρισκόταν σέ διαμάχη μέ τόν Λάμπης76 ᾿Ιωάννη. Συνεκάλεσε τήν ᾿Επαρχιακή Σύνοδο καί τόν κήρυξε ἔκπτωτο καί τοῦ ἀρνήθηκε τό δικαίωμα νά προσφύγει στόν Πάπα Ρώμης. ῾Ο Λάμπης ὅμως ἄσκησε, ὄχι ἱεραρχικῶς, ἀλλά δι’ ἄλλης ὁδοῦ τό «ἔκκλητον» (ἔφεση) πρός τόν Πάπα Βιταλιανό (657-672 μ.Χ.), ὁ ὁποῖος δικαίωσε τόν ᾿Ιωάννη, κήρυξε ἄκυρη τήν ἀπόφαση τῆς ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου77# καί «ἐπέπληξεν αὐστηρῶς τόν Πρόεδρον αὐτῆς ᾿Αρχιεπίσκοπον Παῦλον, ἐν τούτοις δέν τόλμησε νά τιμωρήσει τόν ἐπί διαρκῆ ἀπειθείᾳ κατηγορούμενον, ᾿Αρχιεπίσκοπον τοῦτον τῆς Κρήτης, φοβούμενος, μήπως τοῦτο τελικῶς θά κατέληγεν εἰς βάρος τῶν ἀξιώσεων καί τῆς ἐξουσίας τῆς Πρεσβυτέρας Ρώμης, εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν περιφέρειαν τῆς Μεγαλονήσου»78#. ῞Ομως δέν τιμωρήθηκε, διότι ἦταν ἀπών κατά τή Σύνοδο τῆς Ρώμης. Σώζονται τέσσερα λατινικά κείμενα γιά τό θέμα αὐτό καί τήν ἀπόφαση τῆς Συνόδου τῆς Ρώμης79#. ῾Ο ᾿Ιωάννης ἀνέλαβε καί πάλι τήν ᾿Επισκοπή του καί μετά ἀπό λίγα χρόνια, δηλαδή τό 680/1, μετέσχε στήν ΣΤ´ Οἰκουμενική Σύνοδο80#.

  1. ΕΥΜΕΝΙΟΣ Ο ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ

῏Ηταν μεγάλος ἀσκητής, πολύ ἐνάρετος καί εἶχε τό χάρισμα τῆς θαυματουργίας81#. ῾Η ἁγιότητα τοῦ βίου τόν εἶχε κάμει γνωστό παντοῦ καί εἶχε μεγάλο κῦρος. Τοῦτο φαίνεται καί ἀπό τό γεγονός, ὅτι μέ τό κῦρος τῆς ἁγιότητός του ἔλυσε τήν μακρά ἔχθρα μεταξύ τοῦ ἰσχυροῦ αὐτοκράτορος Κων/νου Δ´ Πωγωνάτου (668-685 μ.Χ.) καί τῶν ἀδελφῶν του ῾Ηρακλείου καί Τιβερίου πού ἦταν κατ’ ὄνομα μόνο συμβασιλεῖς82#. ῾Η ἀρχιερατεία του τοποθετεῖται μεταξύ τῶν ἐτῶν 670-680 μ.Χ. ᾿Αγωνίσθηκε ὑπέρ τῆς ᾿Ορθοδοξίας πολεμώντας τίς αἱρέσεις τῶν Μονοθελητῶν καί Εὐτυχιανῶν#83. Μετέβη στή Ρώμη καί ἀπό ἐκεῖ χωρίς τή θέλησή του στή Θηβαΐδα84# ὅπου καί ἐκοιμήθη. Κατά τήν ἐπιθυμία του, πρό τῆς κοιμήσεώς του ἀποδόθηκαν στήν ᾿Εκκλησία Γορτύνης τά ῾Ι. Λείψανά του καί ἐναπετέθησαν δίπλα στόν τάφο τοῦ ῾Αγίου Κυρίλλου τοῦ ῾Ιερομάρτυρος στή θέση Ράξος85. ῾Η μνήμη του τιμᾶται στίς 18 Σεπτεμβρίου86# ἀπό τήν ᾿Ορθόδοξη καί τή Ρωμαιοκαθολική ᾿Εκκλησία. Ναοί τοῦ ῾Αγίου Εὐμενίου στήν ῾Ι. Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχουν τέσσερις· α) ᾿Ενορίας ῾Αγίου Κυρίλλου, β) ᾿Ενορίας Ροτασίου, γ) ᾿Ενορίας Σίβα καί δ) ᾿Ενορίας Βουρβουλίτου87#, στήν περιοχή ῾Αλμυρῆς, τήν ὁποία ἐγκαινίασε ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας Κύριλλος.

  1. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ο Α´

Διάδοχος του ῾Αγίου Εὐμενίου. Τό 680-1 μ.Χ. μετέσχε στήν ἐν Τρούλλῳ ΣΤ´ Οἰκουμενική Σύνοδο (Κων/πολη) μαζί μέ τούς ᾿Επισκόπους ᾿Ιωάννη Λάμπης καί Γρηγόριο Καντάνου88#. ῾Η Σύνοδος αὐτή κατεδίκασε τό Μονοθελητισμό καί τούς ὑποστηρικτές του. Κατά τίς ἐργασίες τῆς Συνόδου ἀποδείχθηκε ἡ θεολογική κατάρτιση καί εὐφυΐα τοῦ Βασιλείου. Στά πρακτικά ὑπάρχει λόγος τοῦ Βασιλείου ἀπευθυνόμενος πρός τόν Αὐτοκράτορα Κων/νο τόν Δ´ τόν Πωγωνᾶτο καί πῶς ἀποδεικνύει τό λάθος τῆς αἱρέσεως, ἀλλά σώζεται καί ὁ διάλογος μεταξύ τοῦ Βασιλείου καί τοῦ αἱρετικοῦ Στεφάνου Μοναχοῦ, μαθητοῦ τοῦ αἱρετικοῦ Πατριάρχου ᾿Αντιοχείας Μακαρίου, ὁ ὁποῖος Στέφανος ἐθεωρεῖτο σπουδαῖος θεολόγος. Καί ἀπό ἄλλα σημεῖα τῶν πρακτικῶν φαίνεται ἡ δυναμική παρουσία τοῦ Βασιλείου στήν ΣΤ´ Οἰκουμ. Σύνοδο#89. ῾Ο Βασίλειος ὑπέγραψε ὄχι μόνο ὡς Γορτύνης καί ἑπομένως ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης, ἀλλά καί ὡς «Ληγάτος τῆς ὅλης Συνόδου τοῦ ᾿Αποστολικοῦ Θρόνου τῆς Πρεσβυτέρας Ρώμης»90#. ῎Ελαβε μέρος καί στήν Πενθέκτη Οἰκουμενική Σύνοδο τό 691/2 μ.Χ.#91, μαζί μέ τούς ᾿Επισκόπους Κυδωνίας Νικήτα, Χερρονήσου Σισσίνιο καί Κισσάμου Θεόπεμπτο. ῾Η Σύνοδος συμπλήρωσε τό ἔργο τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων Ε´ καί ΣΤ´, θεσπίζοντας 102 Κανόνες. ῾Ο Βασίλειος ὑπέγραψε ὡς Γορτύνης ἀλλά καί ὡς «τόπον ἐπέχοντος πάσης τῆς Συνόδου τῆς ἁγίας ᾿Εκκλησίας Ρώμης»92#. ῾Η μνήμη τῶν Πατέρων τῆς ΣΤ´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου 170 τόν ἀριθμόν, ἑορτάζεται 14 Σεπτεμβρίου#93, τῆς δέ Πενθέκτης, 227 τόν ἀριθμόν, 13 ᾿Ιουλίου94#. Μέ τούς λοιπούς Κρῆτες Πατέρες τῶν ῾Αγίων Συνόδων τιμᾶται καί ὁ Βασίλειος95#. ᾿Εκτός τοῦ Ναοῦ#96 πού ἀνήγειρε ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας Κύριλλος γιά ὅλους τοῦς ῾Αγίους Πατέρες τῶν ῾Αγίων Συνόδων, τό Σεπτέμβριο τοῦ 2006 ὁ νῦν Σεβ. Μητρ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας κ. Μακάριος ἐγκαινίασε ἐξωκκλήσιο ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ῾Αγ. Βασιλείου στήν περιοχή τοῦ μετοχίου «῞Αγιος Νικόλαος» τῆς ῾Ι. Μονῆς Κουδουμᾶ.

  1. ΑΝΔΡΕΑΣ Ο ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΣ Ο ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΙΤΗΣ97#

᾿Από τούς κορυφαίους ῾Αγίους τοῦ Κρητικοῦ ῾Αγιολογίου καί παγχριστιανικῆς ἐμβέλειας ῾Ιεράρχης μέ σπάνιο ὑμνογραφικό χάρισμα μέσα στό ὁποῖο πέρασε ἡ ἁγία του ἐμπειρία, ἡ βαθειά γνώση ὅλης τῆς ῾Αγίας Γραφῆς καί ἡ θεολογική του κατάρτιση. Γεννήθηκε στή Δαμασκό περί τό 660. Σέ ἡλικία 14-15 ἐτῶν ἐντάχθηκε στήν ἀδελφότητα τῆς Μονῆς ῾Αγίου Σάββα ῾Ιεροσολύμων ὅπου παρακολούθησε τήν ἐγκύκλιο παιδεία καί μυήθηκε στή θεολογία, τή λειτουργική καί μουσική πράξη. ᾿Εκάρη μοναχός ἀπό τόν Τοποτηρητή τοῦ Πατριαρχικοῦ Θρόνου ῾Ιεροσολύμων κι ἀνέλαβε καθήκοντα Πατριαρχικοῦ Νοταρίου (ὑπογραφεύς). Τό 685 μετέχει τῆς τιμητικῆς ἀποστολῆς νά κομισθεῖ στήν Κωνσταντινούπολη ἡ ὁμολογία τῆς ᾿Ορθοδόξου Πίστεως τῆς ᾿Εκκλησίας τῶν ῾Ιεροσολύμων. Παρέμεινε στήν Κωνσταντινούπολη, Διάκονος τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας καί ὑπεύθυνος τοῦ ᾿Ορφανοτροφείου καί ἑνός ἄλλου εὐαγοῦς ἱδρύματος ἀποδεικνύοντας καί τά διοικητικά του προσόντα, παράλληλα δέ καί τά ρητορικά. Τό 711 μ.Χ. ἐκλέγεται καί ἀποστέλλεται ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης. Μέ τήν ἐμπειρία πού εἶχε, ὀργάνωσε στήν Κρήτη τή φιλανθρωπία κτίζοντας Ναούς98#, εὐαγῆ ἱδρύματα γιά τούς πάσχοντες καί ἀδύναμους, ἐνίσχυσε τόν Μοναχισμό καί ἀντιμετώπισε ᾿Αραβικές ἐπιδρομές. ῎Εγραψε περίφημους ἐγκωμιαστικούς λόγους καί ὑπέροχους ὕμνους καί ἀγαπήθηκε ἀπό τό ποίμνιό του. ᾿Εκοιμήθη στίς 4 ᾿Ιουλίου τοῦ 740 μ.Χ. ταξιδεύοντας ἀπό Κων/πολη γιά Κρήτη καί ἐτάφη στήν ᾿Ερεσό τῆς Μυτιλήνης99#. ᾿Αναγνωρίσθηκε ἀμέσως ὡς ῞Αγιος, οἱ ὕμνοι του πέρασαν στά λειτουργικά βιβλία τῆς ᾿Εκκλησίας μέ κυριότερο τό Μεγάλο Κανόνα. ῾Η μνήμη του ἑορτάζεται100# στίς 4 ᾿Ιουλίου, στό δέ τόπο τῆς κοιμήσεώς του (᾿Ερεσό Μυτιλήνης) τήν Κυριακή μετά τήν 4η ᾿Ιουλίου, γιά νά ἑορτάζεται μεγαλοπρεπέστερα. Στό ῾Ηράκλειο ὑπάρχει Σωματεῖο ῾Ιεροψαλτῶν πού φέρει τό ὄνομά του101#. Στήν ῾Ι. Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχουν τέσσερις Ναοί ἀφιερωμένοι στό ὄνομά του· α) ᾿Εξωκλήσιο μεταβυζαντινό μέ ἁγίασμα στήν ᾿Ενορία Βουρβουλίτου, β) ὁ νέος ᾿Ενοριακός Ναός τῆς ᾿Ενορίας Πρεβελιανῶν, γ) ὁ κοιμητηριακός Ναός τῆς ᾿Ενορίας Βώρων καί δ) τό Νότιο κλῖτος τοῦ ῾Ι. Καθ. Ναοῦ ῾Αγίου Νεκταρίου Μοιρῶν πού ἀνήγειρε ὁ ἀοίδιμος ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Τιμόθεος ὡς Μητροπολίτης Γορτύνης. Τό Ναό τῶν Πρεβελιανῶν ἐγκαινίασε ὁ ἀοίδιμος ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Εὐγένιος καί τούς ἄλλους δύο (Βώρων καί Μοιρῶν) ὁ ἀοίδιμος Μητρ. Κύριλλος.

  1. ΗΛΙΑΣ Ο Α´

Παρά τό γεγονός ὅτι ὁλόκληρη ἡ ᾿Εκκλησία περνοῦσε μεγάλη ἀναταραχή ἐξ αἰτίας τῆς εἰκονομαχίας, ἡ Κρήτη παρέμενε πιστή στήν ὀρθή πίστη. Αὐτό ἀποδείχθηκε ὄχι μέ μιά ἁπλῆ ὀλιγομελῆ ἀντιπροσωπεία, ἀλλά μέ ὅλη σχεδόν τή Σύνοδο102#, διότι ἡ Κρήτη λόγῳ τῆς εἰκονόφιλης στάσης της καί τῆς συμμετοχῆς της στήν ᾿Επανάσταση τῶν ῾Ελλαδικῶν τό 727 μετά τήν ἔκδοση τοῦ πρώτου θεσπίσματος τοῦ Λέοντος Γ´ τοῦ ᾿Ισαύρου103# κατά τῶν Εἰκόνων, ἡ ὁποία καί κατεπνίγη, ὑπέφερε τόν 8ο αἰ. ἀπό τό Θεματάρχη Θεοφάνη τό Λαρδότυρο104#. Στήν Ζ´ Οἰκουμενική Σύνοδο τῆς Νικαίας105#, τό 787 μ.Χ. μετέσχε ὁ ᾿Αρχιεπίσκοπος ᾿Ηλίας ὁ Α´ μέ τούς ᾿Επισκόπους Λάμπης ᾿Επιφάνιο, ῾Ηρακλειουπόλεως Θεόδωρο, Κνωσσοῦ ᾿Αναστάσιο, Κυδωνίας Μελίτωνα, Κισσάμου Λέοντα, Σουβρίτων (Θρόνος ᾿Αμαρίου) Θεόδωρο, Φοίνικος (Πλακιάς ῾Αγ. Βασιλείου) Λέοντα, ᾿Αρκαδίας (Προφ. ᾿Ηλίας-᾿Αφρατί Πεδιάδος) ᾿Ιωάννη, ᾿Ελευθέρνης (ΒΔ Πρινέ Μυλοποτάμου) ᾿Επιφάνιο, Καντάνου Φωτεινό καί Χερρονήσου (Χερσόνησος Πεδιάδος) Σισσίνιο. Μαζί μέ τούς ᾿Επισκόπους ἦταν καί δύο ῾Ηγούμενοι Μονῶν, ὁ Θέογνις ῾Ηγούμενος Μονῆς ᾿Αποστόλου Τιμοθέου καί Πέτρος ῾Ηγούμενος Μονῆς ῾Αγ. ᾿Ιωάννου τοῦ Θεολόγου. ῾Ο Κρήτης μίλησε 9ος στή σειρά ὅπως διασώζουν τά πρακτικά καί μάλιστα, δύο φορές δέν καταγράφεται ὅπως τίς προηγούμενες Συνόδους ὡς Γορτύνης Μητροπολίτης, ἀλλά ὡς «ὁ Κρήτης». Στήν ὁμολογία του ἀναφέρει, ὅτι οὐδέποτε ἔπαυσε νά τιμᾶ τίς ἱερές Εἰκόνες. Τίς ἀποφάσεις τῆς Συνόδου ὑπέγραψαν ὅλοι#106, ᾿Επίσκοποι καί οἱ δύο ῾Ηγούμενοι, τό δέ Δογματικό ῞Ορο μόνο οἱ ᾿Επίσκοποι.

῾Η μνήμη τῶν ῾Αγ. Πατέρων τῆς Ζ´ Οἰκουμ. Συνόδου 350 τόν ἀριθμόν, ἑορτάζεται 11 ᾿Οκτωβρίου107# καί ἐπισημότερα μέ πανηγυρική ᾿Ακολουθία τήν Κυριακή μετά τήν 11η ᾿Οκτωβρίου#108. Μέ τούς λοιπούς Κρῆτες Πατέρες τῶν ῾Αγίων Οἰκουμ. Συνόδων τιμῶνται καί οἱ τῆς Ζ´ Συνόδου#109.

  1. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο Β´#110
  2. ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ο Α´#111
  3. ΝΙΚΗΤΑΣ Ο Α´#112
  4. ΝΙΚΗΤΑΣ Ο Β´##113

Στόν παραπάνω κατάλογο, δέν συμπεριλάβαμε δύο ὀνόματα, πού βρέθηκαν σέ ἐπιγραφές, διότι δέν μπορεῖ νά καθορισθεῖ ἡ χρονολογία μέ βεβαιότητα, ἤ ἔστω κατ’ ἐκτίμηση σχετική, καί ἑπομένως δέν μποροῦν νά μποῦν σέ χρονολογική σειρά. ῞Ομως τά ἀναφέρουμε

α) Συνέσιος. ᾿Από ἐπιγραφή τοῦ λεγομένου μέχρι σήμερα Ναοῦ τοῦ ῾Αγίου Τίτου Γόρτυνας «οὐχί ἀρχαιοτέρα τοῦ δ´ αἰῶνος»114#. Καθώς ἐκτιμᾶ ὁ ᾿Ορλάνδος, ὁ Ναός αὐτός εἶναι τῶν μέσων τοῦ στ´ αἰῶνος, δέν καταστράφηκε ἀπό τούς ῎Αραβες (824) κατά τήν ἅλωση τῆς Κρήτης σέ ἀντίθεση μέ τό Στ. Ξανθουδίδη πού δέχεται ὅτι καταστράφηκε, ὅτι ἀνακαινίστηκε ἀμέσως μέ τήν ἔναρξη τῆς Β´ Βυζαντινῆς Περιόδου (περί τό 964). Στά συμπεράσματα αὐτά καταλήγει χρονολογώντας τά γλυπτά, τή δέ ἐπιγραφή γιά τό Συνέσιο τοποθετεῖ μεταξύ τοῦ στ´ καί ια´ αἰ., πολύ μεγάλο δηλαδή χρονικό διάστημα115#. Τό βέβαιο, λοιπόν, εἶναι ὅτι ὑπῆρξε ὁ Γορτύνης Συνέσιος, ἀλλά ἡ περίοδος γιά τήν ὁποία κάνει λόγο ὁ ᾿Ορλάνδος δηλαδή τῶν 600 ἐτῶν ἀπό τήν ἐκτίμηση τῆς ἐπιγραφῆς, περιλαμβάνει Α´ Βυζαντινή Περίοδο στήν ὁποία ἐμεῖς ἀναφερόμαστε, ᾿Αραβοκρατία καί Β´ Βυζαντινή Περίοδο. ᾿Εάν ὅμως ὁ Ναός καταστράφηκε ἀπό τούς ῎Αραβες πού εἶναι καί τό πιθανότερο, τότε ὁ Συνέσιος ἔζησε κατά τήν Α´ Βυζ. Περίοδο.

β) ᾿Εκκλησιόδωρος. ῾Η ἐπιγραφή αὐτή βρέθηκε στό χωριό «῞Αγιοι Δέκα» πού βρίσκεται σέ πολύ κοντινή ἀπόσταση ἀπό τή Γόρτυνα116#. ῾Η ἐπιγραφή λέει· «᾿Ανεπαύσατο ὁ μακαριώ(τατος) ᾿Εκκλησιόδωρος ᾿Επίσκο(πος) μηνί ᾿Ιουλίου ιε´ ᾿Ινδι(κτιώνι) ιβ´, ἡμέρα Κυριακή». Καί σχολιάζει ὁ ἀοίδιμος καθηγητής Νικ. Τωμαδάκης· «Μολονότι κατονομάζεται ἡ ἡμέρα, ὁ μήν καί ἡ ἰνδικτιών, δέν κατωρθώθη νά ὁρισθῇ χρονολογικῶς εἰς ποῖον ἔτος ἀνήκει. ῾Ο Gerola εἴκασεν ὅτι αὕτη ἀνήκει εἴτε εἰς τό 624 εἴτε εἰς τό 759, ἀλλ’ ἡ Guarducci κρίνει ὅτι εἶναι οὐχί παλαιοτέρα τοῦ ζ´ αἰῶνος, πιθανῶς δέ τοῦ στ´ αἰῶνος, τοῦτο δ’ ἐκ τοῦ σχήματος τῶν γραμμάτων»#117. ᾿Επειδή καί στήν περίπτωση αὐτή δέν γνωρίζουμε τήν ἀκριβῆ χρονική περίοδο, δέν μποροῦμε νά τόν τοποθετήσουμε στή σειρά του. Βέβαιο πάντως θεωροῦμε ὅτι ὑπῆρξε ᾿Επίσκοπος Γορτύνης καί μάλιστα τῆς Α´ Βυζαντινῆς Περιόδου.

῾Επομένως, τά μέχρι σήμερα γνωστά ὀνόματα ᾿Επισκόπων Γορτύνης-᾿Αρχιεπισκόπων Κρήτης ἀπό τήν ᾿Αποστολική ᾿Εποχή μέχρι τό τέλος τῆς Α´ Βυζ. Περιόδου μέ ἕδρα τους καί ἕδρα τῆς ῾Ι. ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου τή Γόρτυνα εἶναι 26. Τρία ἐρωτηματικά τίθενται σέ τρία ἀντίστοιχα ὀνόματα· α) Τοῦ ᾿Αρτακίου ἕως ὅτου διασταυρωθεῖ τό ὄνομά του καί ἀπό ἄλλους ἐπισκοπικούς καταλόγους γιά τούς Πατέρες τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου. β) Τοῦ Συνεσίου ἐάν ἦταν ᾿Επίσκοπος Γορτύνης κατά τήν Α´ Βυζ. Περίοδο ἤ μεταγενέστερα ἕως τόν ια´ αἰῶνα κατά τίς ἀρχαιολογικές ἐκτιμήσεις τοῦ ᾿Ορλάνδου περί τῆς σχετικῆς ἐπιγραφῆς. γ) Τοῦ ᾿Εκκλησιοδώρου, ὁ ὁποῖος ἀνήκει ἴσως στήν περίοδο πού μᾶς ἀφορᾶ ἐδῶ, ἀλλά δέν γνωρίζουμε ποιά εἶναι ἡ χρονολογική σειρά του.

ΜΕΤΑ ΤΗΝ Α´ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΚΑΤ’ ΕΞΑΙΡΕΣΙΝ

ΕΥΤΥΧΙΟΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΓΟΡΤΥΝΗΣ

Τό ὄνομα τοῦ Εὐτυχίου δέν συμπεριλαμβάνεται σέ κανένα ἐπισκοπικό κατάλογο οἰασδήποτε ἐποχῆς. Στή διδακτορική του διατριβή «Οἱ ῞Αγιοι τῆς πρώτης Βυζαντινῆς περιόδου τῆς Κρήτης καί ἡ σχετική πρός αὐτούς φιλολογία» ὁ σεβαστός καθηγητής κ. Θεοχάρης Δετοράκης στοῦ ὁποίου τήν ἔρευνα καί ἡ ᾿Εκκλησία τῆς Κρήτης ὀφείλει πολλά, καλῶς δέν ἀναφέρεται. Μόνη πηγή, εἶναι ἡ ἰσχυρή ἐπί αἰῶνες Τοπική ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση τήν ὁποία βεβαιώνει ὁ ῞Οσιος Κύρ ᾿Ιωάννης ὁ Ξένος (970-1027) ἀπό τό Σίββα Πυργιωτίσσης τό 10ο αἰῶνα118#. ῾Ο ᾿Ιωάννης γεννήθηκε ἀμέσως μετά τήν ᾿Αραβοκρατία καί γνώριζε ὡς σχετικῶς νωπή τήν παράδοση περί τῶν ῾Αγίων Εὐτυχιανῶν (Εὐτυχίου ᾿Επισκόπου, Εὐτυχιανοῦ ῾Οσιομάρτυρος καί Κασσιανῆς τῶν αὐταδέλφων), ἡ ὁποία παράδοση ἤθελε τούς ῾Αγίους νά ἔζησαν κατά τή σκοτεινή περίοδο τῶν διωγμῶν τῆς ᾿Αραβοκρατίας119. ῾Η θεόθεν βεβαίωση ἔγινε μέ τήν δι’ ἀποκαλύψεως εὕρεση τῶν τάφων120# τῶν ῾Αγίων Εὐτυχίου καί Εὐτυχιανοῦ, ὅπου ὡς νέος ἀσκητής ὁ ᾿Ιωάννης ὁ Ξένος, ἔκτισε Ναό καί Μονή, ὅμως ὁ βίος των ἦταν γνωστός. ῾Η τοποθέτησή του χρονολογικά στούς πρώτους μεγάλους διωγμούς εἶναι ἀστήρικτη# ἄν καί πέρασε στά σύγχρονα κείμενα121#, ὅπως ἀστήρικτος πρός τήν ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση τήν καί μόνη πηγή, εἶναι καί ὅτι παραιτήθηκε#122 ἀπό τό θρόνο του γιά νά ἀσκητεύσει.

῾Ο Εὐτύχιος μαζί μέ τά κατά σάρκα ἀδέλφια του, Εὐτυχιανό καί Κασσιανή, ἀσκήτευσαν στά ᾿Αστερούσια ὄρη, στά περίχωρα τῆς Μ. ῾Οδηγητρίας (κτίσθηκε πολύ ἀργότερα) καί στό ὄρος Ράξος, λόγῳ διωγμῶν, ἀσκώντας καί τά ἐπισκοπικά του καθήκοντα. ᾿Εκήδευσε τόν ῾Οσιομάρτυρα ἀδελφό του Εὐτυχιανό, καί κατά τήν ἐπιθυμία του ἐτάφη ὅπου καί ὁ ἀδελφός του ὅταν ἐκοιμήθη ἐν εἰρήνῃ. ῾Η Κασσιανή ἀπομονωμένη σέ ἀπόκρημνο σπήλαιο ὡς ἀσκήτρια, ἐκοιμήθη, χωρίς ποτέ νά γίνει λόγος περί τῶν Λειψάνων της. ῾Η μνήμη καί τῶν τριῶν ἑορτάζεται στίς 17 Αὐγούστου123#. Στήν ῾Ι. Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας ὑπάρχει· α) ῾Ο ἐρειπωμένος Ναός τῶν ῾Αγίων, κτῖσμα τοῦ ῾Οσίου ᾿Ιωάννου τοῦ Ξένου καί β) ὁ ᾿Ενοριακός Ναός τῆς ᾿Ενορίας Λιστάρου Πυργιωτίσσης. Εἰκόνες των παλαιές καί νέες ὑπάρχουν σέ πολλούς Ναούς τῆς ῾Ι. Μητροπόλεως.

᾿Εδῶ πρέπει νά σημειώσουμε, ὅτι τό θέμα περί τῶν ῾Αγίων Εὐτυχιανῶν δέν ἀποτελεῖ γιά τήν Κρήτη ἁπλά ἰσχυρή ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση, ἀλλά ἀσάλευτη ᾿Εκκλησιαστική Συνείδηση ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τή μόνη αὐθεντία στήν ᾿Εκκλησία, καί ἡ ὁποία ἐρείδεται στό φωτισμό καί τήν καθοδήγηση τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος ὅλου τοῦ πληρώματος τῆς ᾿Εκκλησίας (κλήρου καί λαοῦ) καί ὄχι μόνο τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικήσεως.

Αὐτή, λοιπόν, ἡ ᾿Εκκλησιαστική Συνείδηση ἀποφαίνεται ἀπαρασαλεύτως γιά τό θέμα τοῦτο ἐπί μία χιλιετία καί μάλιστα λατρευτικῶς (μνήμη, προσκύνημα, ᾿Ακολουθίες ἐγκεκριμένες Συνοδικῶς, εἰκόνες, παλαιές τοιχογραφίες, κ.ἄ.)

Στά 26 ὀνόματα στά ὁποῖα ἀναφερθήκαμε, προστιθέμενα· α) τό ὄνομα τοῦ Εὐτυχίου στήν περίοδο τῆς πρώϊμης ᾿Αραβοκρατίας καί β) τά ὀνόματα τῶν ὑπολοίπων περιόδων ἀπό τούς μνημονευθέντες καταλόγους ἀνέρχονται στόν ἀριθμό 89 τόν ὁποῖο ἡ ἔρευνα τοῦ μέλλοντος μπορεῖ νά ἀλλάξει, πρός τήν αὔξηση#.

Μέ βάση, λοιπόν, τά τωρινά δεδομένα, ὁ νῦν Σεβ. ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ. Εἰρηναῖος (᾿Αθανασιάδης) ὁ ἀπό Κυδωνίας καί ᾿Αποκορώνου, εἶναι ὁ 89ος.

Βιβλιογραφία

  1. Καινή Διαθήκη.
  2. Βασιλοπούλου Χαραλάμπους, «Βίοι ῾Αγίων», ἔκδ. «᾿Ορθόδοξου Τύπου», Τόμ. 6ος ᾿Αθῆναι 1920.
  3. Βούλγαρη Σ. Χρήστου, «Χρονολογία τῶν γεγονότων τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου», ἔκδ. Γ´, ᾿Αθῆναι 1990.
  4. Γαλίτη ᾿Αντ. Γεωργίου, «῾Η πρό Τίτον ἐπιστολή τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου», ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσ/νίκη 1978.
  5. Δετοράκη Εὐστ. Θεοχάρους, «Οἱ ῞Αγιοι τῆς πρώτης βυζαντινῆς περιόδου τῆς Κρήτης καί ἡ σχετική πρός αὐτούς φιλολογία», Διδακ. διατρ., ᾿Αθῆναι 1970.
  6. Τοῦ ἰδίου, «῾Ιστορία τῆς Κρήτης», ῾Ηράκλειο 1990.
  7. Τοῦ ἰδίου, «Νεοκρητικά μελετήματα 1971-2005», Τόμ. Α´, ἐκδ. Βικελαίας Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης, ῾Ηράκλειο 2005.
  8. Εὐσεβίου Καισαρείας, «᾿Εκκλησιαστική ῾Ιστορία», Δ, ΚΓ´, Ρ.ὒ., Τόμ. 20.
  9. Η῏῝ὧὃὸἶ, «Παῦλος», ἔκδ. 10η, 1979.
  10. ῾Ιερᾶς ᾿Αρχιεπισκοπῆς Κρήτης, ἰστοσελίδα διαδικτύου ἧἧἧ. Ιὰὂ.ὼἶ.
  11. ῾Ιερᾶς Μητροπόλεως Μυτιλήνης, Τόμος πρακτικῶν ἐπιστημονικοῦ συνεδρίου 2003, μέ θέμα «῞Αγιος ᾿Ανδρέας ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης…..», Μυτιλήνη 2005..
  12. ῾Ιερωνύμου, ἲὸ ἇἂἶἂὖ ἂ῝῝῟ὖὦἶἂὲ῟ὖ, ἷἷἷ, Ρ.ἃ. Τόμ. 23.
  13. ῾Ιλαρίωνος Ρεθύμνης, «᾿Ακολουθίαι», ᾿Αθῆναι 1877.
  14. ᾿Ιωαννίδου Χ. Βασιλείου, «Εἰσαγωγή εἰς τήν Καινήν Διαθήκην», ᾿Αθήνα 1996.
  15. Κογεράκη Κυρίλλου, «῞Αγιος ᾿Απόστολος Τίτος», ῾Ηράκλειον 2004, ἔκδ. ῾Ι.Ν. ῾Αγίου Τίτου ῾Ηρακλείου.
  16. Τοῦ ἰδίου, «῞Αγιος Μύρων ᾿Επίσκοπος Κρήτης», ἔκδ. ῾Ι. Ναοῦ ῾Αγ. Μύρωνος, ῾Ηράκλειο 2003.
  17. Κονιδάρη ᾿Ι. Γερασίμου, «Αἱ ᾿Επισκοπαί τῆς Κρήτης μέχρι καί τοῦ Ι´ αἰῶνος», εἰς «Κρητικά χρονικά», Τόμ. Ζ´, ῾Ηράκλειον 1953.
  18. «Κρητικόν Πανάγιον», ἔκδ. ῾Ι. ᾿Επαρχ. Συνόδου ᾿Εκκλησίας Κρήτης ἐπί τῷ ᾿Ιωβηλαίῳ 2000.
  19. Λαγγῆ Ματθαίου, «Μέγας Συναξαριστής τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας», ἔκδ. Δ´, 1971.
  20. Ματθαίου Βίκτωρος, «᾿Εκλογαί καί ἀπανθίσματα ᾿Ιωάννου τοῦ Χρυσοστόμου», ἔκδ. Α´, ᾿Αθῆναι 1967.
  21. «Μηναῖα», ἐκδ.  ᾿Αποστολικῆς Διακονίας.
  22. Μπορμπουδάκη ᾿Εμμανουήλ, ἔγγραφο πρός ῾Ι. Μητρ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας περί τῆς παλαιοχριστιανικῆς βασιλικῆς τοῦ χωρίου «Μητρόπολις», ῾Ηράκλειο 2005.
  23. Ξανθουδίδου Στεφάνου, Περί ῾Αγίου Μύρωνος, ἐν «Χριστιανική Κρήτη», Τόμ. Β´ καί ἐν «Κρητικά Χρονικά» Γ´, 1949.
  24. Παπαδάκη ᾿Ι. Χρυσοστόμου, «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος καί Εὐμένιος ᾿Επίσκοποι Γορτύνης», ἔκδ. ᾿Ενορίας ῾Αγίου Κυρίλλου, 1999.
  25. Τοῦ ἰδίου, «Βίβλος ἀϊδίου τιμῆς εἰς τόν…..Παῦλον», ἔκδ. ῾Ι. Μητρ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, Μοῖρες 2000.
  26. Τοῦ ἰδίου, «Οἱ ῞Αγιοι Δέκα Μάρτυρες οἱ ἐν Κρήτῃ», ἔκδ. Δήμου Γόρτυνας καί Πολιτιστ. Συλλόγου ῾Αγ. Δέκα, 2004.
  27. Τοῦ ἰδίου, «Οἱ ῞Αγιοι Κρῆτες Πατέρες τῶν Οἰκουμ. Συνόδων», ἔκδ. ῾Ι.Μ. Γορτύνης & ᾿Αρκαδίας, Μοῖρες 2004.
  28. Τοῦ ἰδίου, «Προσευχητάριον ῾Ι. Σταυροπηγιακῆς Μονῆς ῾Οδηγητρίας», ἔκδ. Δήμου Μοιρῶν, 2006.
  29. Πατρώνου Π. Γεωργίου, «Προλεγόμενα στήν ἔρευνα τῶν Πράξεων», ἐκδ. Πουρνάρα, Θεσ/νίκη 1993.
  30. Πετράκη ᾿Εμμανουήλ, «῾Ιστορία τῆς ᾿Εκκλησίας ἐν Κρήτῃ» Α´ μέρος, ῾Ηράκλειον 1925.
  31. Ράλλη-Ποτλῆ, «Σύνταγμα τῶν θείων καί ῾Ιερῶν Κανόνων», τόμ. Γ´.
  32. Συλλιγαρδάκη Τίτου, «Κρῆτες ῞Αγιοι», Ρέθυμνον 1983.
  33. Τοῦ ἰδίου, «Κρητικόν Λειμωνάριον», Ρέθυμνον 1984.
  34. Σωμαράκη Μιχ. Βασιλείου, «Οἱ ᾿Επίσκοποι τῆς Κρήτης στίς Οἰκουμενικές Συνόδους», ᾿Αθῆναι 1999.
  35. Σωματείου ῾Ιεροψαλτῶν Νομοῦ ῾Ηρακλείου, ᾿Ανδρέας ὁ Κρήτης, ᾿Ακολουθία ῾Αγ. ᾿Ανδρέου Κρήτης, ῾Ηράκλειον 1980.
  36. Τζεδάκη Θεοδώρου, «Σύντομος ῾Ιστορία τῆς ἐν Κρήτῃ ᾿Εκκλησίας», ᾿Αθῆναι 1967.
  37. Τοῦ ἰδίου, «Σύντομος ῾Ιστορία τῆς ᾿Επισκοπῆς Κνωσσοῦ», εἰς «Κρητικά χρονικά», Τόμ. ΚΑ´, 1969.
  38. Τοῦ ἰδίου, «Σύντομος ᾿Εκκλησιαστική ῾Ιστορία τοῦ νομοῦ ῾Ηρακλείου», στόν Τόμο «Τό ῾Ηράκλειον καί ὁ νομός του», ἔκδ.  Νομαρχίας ῾Ηρακλείου 1971.   
  39. Τσουγκαράκη Δημητρίου, «Κρήτη· ῾Ιστορία καί Πολιτισμός» Α´, Κρήτη 1987.
  40. Τωμαδάκη Νικολάου, «῾Η ᾿Αποστολική ᾿Εκκλησία τῆς Κρήτης κατά τούς αἰῶνες Η´- ΙΓ´ καί ὁ τίτλος τοῦ προκαθημένου αὐτῆς», ᾿Επετηρίς ῾Εταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν, ἔτος ΚΔ´, ᾿Αθῆναι 1954.
  41. Φουρναράκη Π. Κων/νου, «῾Ο Κρητικός ῞Αγιος Κύρ ᾿Ιωάννης ὁ Ξένος», Κίσσαμος 1996.
  42. Χορτάτου Τίτου, «Βίος ᾿Αποστόλου Τίτου», ᾿Αθῆναι 1984.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Τζεδάκη Β. Θεοδώρου, «Σύντομος ἱστορία τῆς ἐν Κρήτῃ ᾿Εκκλησίας», ᾿Αθῆναι 1967, σσ. 46-48. Στή σύντομη βιβλιογραφία σελ. 48 ἀναφέρονται τά παραπάνω ἐπιστημονικά περιοδικά.
  2. www.iak.gr
  3. Βούλγαρη Σ. Χρήστου, «Χρονολογία τῶν γεγονότων τοῦ βίου τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου», ἔκδ. Γ´, ᾿Αθήνα 1990, σσ. 122-124.
  4. Πράξεις 27, 7-13.
  5. ῎Αν καί δέν ἀναφέρονται στίς Πράξεις, οἱ εἰδικοί ἐπί τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐρευνητές στηρίζουν τήν ἄποψη αὐτή βάσει τῆς μελέτης τους ἐπί τῶν τμημάτων τῆς Κ.Δ. ὑπό τό ὄνομα «ἡμεῖς ἐδάφια» (Wir berichten,we passages). Βλ. α) Πατρώνου Π. Γεωργίου, «Προλεγόμενα στήν ἔρευνα τῶν Πράξεων» σελ. 182-188, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσ/νίκη 1993 καί β) ᾿Ιωαννίδου Χ. Βασιλείου, «Εἰσαγωγή εἰς τήν Καινήν Διαθήκην», ᾿Αθήνα 1996, σελ. 173-174 καί 213.
  6. Βούλγαρη Σ. Χρήστου, μνημ. ἔργο, σσ. 122-124.
  7. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σσ. 122-124.
  8. Πολλοί τῶν ἐπιστημόνων μελετητῶν τῆς Κ.Δ., κυρίως ξένων ἀλλά καί ἡμεδαπῶν, ἀρνοῦνται τήν ὕπαρξη τοῦ ἐπισκοπικοῦ ἀξιώματος κατά τήν ᾿Αποστολική ᾿Εποχή, διότι ὡς μοναρχικό ἐκκλησιαστικό ἀξίωμα διαμορφώθηκε στίς ἀρχές τοῦ Β´ αἰῶνος (Βλ. Γαλίτη ᾿Αντ. Γεωργίου, «῾Η πρός Τίτον ᾿Επιστολή τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου, Εἰσαγωγή-῾Υπόμνημα», ἐκδ. Π. Πουρναρᾶ, Θεσ/νίκη 1978, σσ. 71-79, 175-177 καί 364-365).
  9. Δετοράκη Θεοχ., «῾Ιστορία τῆς Κρήτης,» ῾Ηράκλειο 1990, σελ. 128.
  10. Β´ Κορινθίους 2,12, 8,23, 12,18, Τίτ. 1,4.
  11. Γαλίτη Γεωργίου μν. ἔργο σελ. 156.
  12. α) Holzner, «Παῦλος», ἔκδ. 10η, 1979, σελ. 141. β) Γαλίτη Γ., μν. ἔργο, σελ. 23. γ) Δετοράκη Θεοχ., «Οἱ ῞Αγιοι τῆς πρώτης Βυζαντινῆς περιόδου τῆς Κρήτης καί ἡ σχετική πρός αὐτούς φιλολογία,» Διδακ. διατρ., ᾿Αθῆναι 1970, σελ. 20 καί 22-24.
  13. Πράξ. 15, 1-29.
  14. Holzner, μν. ἔργο, σελ. 141.
  15. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 141.
  16. Migne, Ρ.G. τόμ. ἃΧΙΙΙ, λόγος Λ´, σελ. 787-802, Ματθ. Βίκτωρος, «᾿Εκλογαί καί ᾿Απανθίσματα ᾿Ιω. Χρυσοστόμου», ἔκδ. Α´, ᾿Αθῆναι 1967, σελ. 583-584.
  17. Ρ.G. 97, 1149.
  18. Βούλγαρη Χρ., μν. ἔργο, σσ. 122-124.
  19. Τίτ. 3,12.
  20. Β´ Τιμοθ. 4,10. Σημερινή Κροατία.
  21. Βούλγαρη Χρ., μν. ἔργο, σσ. 122-124.
  22. ᾿Αναλυτικά γιά ὅσα ἀφοροῦν τόν ᾿Απόστολο Τίτο βλ. α) Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι……», σσ. 19-45, β) Γαλίτη Γεωργίου ὅλο τό μν. ἔργο, γ) Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., «Βίβλος ἀϊδίου τιμῆς ….Παῦλον», ἔκδ. ῾Ι.Μ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, Μοῖρες 2000, σσ. 19-47, δ) Κογεράκη Κυρίλλου ᾿Αρχιμ., «῞Αγιος ᾿Απόστολος Τίτος», ῾Ηράκλειον 2004, ἔκδ. ῾Ι. Ναοῦ ῾Αγ. Τίτου ῾Ηρακλείου. Στό βιβλίο αὐτό βρίσκεται ὅλο τό ὑλικό, δηλ. βιογραφικό, ἐγκωμιαστικό, ὑμνογραφικό καί ἱστορικό τοῦ Ναοῦ καί τῆς ᾿Ανακομιδῆς. ᾿Επίσης ε) Συλλιγαρδάκη Τίτου «Κρῆτες ῞Αγιοι», Ρέθυμνο 1983, σσ. 131-138,  243-245 καί 289, στ) τοῦ ἰδίου «Κρητικόν Λειμωνάριον», Ρέθυμνον 1984, ᾿Ακολουθία, σσ. 540-552 καί 327-343, ζ) Χορτάτου Τίτου ᾿Αρχιμ., «Βίος τοῦ ῾Αγ. ᾿Αποστόλου Τίτου μετά Παρακλ. Κανόνος καί Χαιρετισμῶν,» ᾿Αθῆναι 1984.
  23. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι….», σελ. 26.
  24. Τζεδάκη Β. Θεοδώρου μν. ἔργο, σελ. 46.
  25. Τίτ. 3,12.
  26. Βούλγαρη Χρ., μν. ἔργο, σελ. 104.
  27. Τίτ. 3,13.
  28. Τίτ. 1,10 καί 3,9 ἑξ. καί Κονιδάρη ᾿Ι. Γερασίμου, «Αἱ ᾿Επισκοπαί τῆς Κρήτης μέχρι καί του Ι´ αἰῶνος», «Κρητικά Χρονικά Τόμ. Ζ´», ῾Ηράκλειο 1953, σελ. 468.

29.Κονιδάρη Γερασ. μνημ. ἔργο σελ. 469.

  1. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 469.
  2. Μηναῖο ᾿Οκτωβρίου 30, ἔκδ. ᾿Απ. Διακονίας καί «Μ. Συναξαριστής» Ματθ. Λαγγῆ, ἔκδ Δ´, 1971, Τόμ. 10ος σελ. 686-687. Μαζί μέ τούς ῾Εβδομήκοντα ἑορτάζεται 4 ᾿Ιανουαρίου μέ αὔξ. ἀριθμ. 11. Σύντομα βιογραφικά καί λίγα νέα ὑμνογραφικά πού ἔχουν σχέση μέ τό ἔργο του στήν Κρήτη, βλ. Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Βίβλος…Παῦλον», σελ. 58-60. Μεταξύ τῶν σσ. 49-70 παρατίθενται τά σχετικά ὅπως γιά τόν ᾿Αρτεμᾶ, τῶν ᾿Αποστόλων ᾿Απολλῶ, Ζηνᾶ, Λουκᾶ καί ᾿Αριστάρχου.
  3. ῾Ο ἔξοχος αὐτός ᾿Επίσκοπος καί μάρτυς εἶχε ἀναπτύξει πλούσια ἀλληλογραφία μέ πολλούς ἀπό τούς ᾿Επισκόπους τῶν ᾿Εκκλησιῶν ᾿Ανατολῆς καί Δύσεως, στηρίζοντάς τους σέ περίοδο διωγμῶν ἀλλά καί αἱρέσεων (Γνωστικισμός, Μοντανισμός, Μαρκιωνισμός). Στό ἔργο τοῦ Διονυσίου ἀναφέρεται ὁ ἱστορικός Εὐσέβιος Καισαρείας. ῾Η μνήμη του ἑορτάζεται 29 Νοεμβρίου (βλ. Συναξάριον Μηνός Νοεμβρίου 29 καί «Μ. Συναξαριστής» Ματθ. Λαγγῆ, ἔκδ. Γ´, Τόμ. 11ος, σελ. 724.
  4. Εὐσεβίου Καισαρείας, «᾿Εκκλησιαστική ῾Ιστορία», Δ´, ΚΓ´, Ρ.G. Τόμ. 20, στ. 385 Α.
  5. ῾Αγίου ῾Ιερωνύμου «De viris illustribus», ΧΧΧ, Ρ.L. Τόμ. 23, στ. 680.
  6. Κρητικόν Πανάγιον, ᾿Ακολουθία ῾Αγ. Φιλίππου, ἔκδ. ῾Ι. ᾿Επαρχιακῆς Συνόδου, 2000, Τόμ. Α´, σσ. 195-207.
  7. Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος καί Εὐμένιος ᾿Επίσκοποι Γορτύνης, ἔκδ. ᾿Ενορίας ῾Αγ. Κυρίλλου, 1999, σελ. 34.
  8. Περί τοῦ ῾Αγ. Φιλίππου Γορτύνης ἀναλυτικά βλ. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, Οἱ ῞Αγιοι…, σσ. 46-49. ᾿Επίσης, Συλλιγαρδάκη Τίτου, Μητρ. Ρεθύμνης καί Αὐλοποτάμου, Κρῆτες ῞Αγιοι, Ρέθυμνο 1983, σελ. 255-256 καί 295.
  9. Πετράκη ᾿Εμμ., ῾Ιστορία τῆς ᾿Εκκλησίας ἐν Κρήτῃ, Α´ μέρος, ῾Ηράκλειον 1925, σελ. 50. Παραπέμπει· Le Quien, Oriens Christianus ΙΙ, 257, πραγματεία De haeresibus o Praedestinatus Primasii.
  10. Περί τῆς αἱρέσεως αὐτῆς γράφει ὁ ῞Αγιος ᾿Επιφάνιος ᾿Επίσκοπος Σαλαμῖνος τῆς Κύπρου στό ἔργο του «Κατά αἱρέσεων….» 1,3, Ρ.G. Τόμ. 41 στ. 677 κ.ἑξ. καθώς καί ὁ ἀναφερόμενος ἀπό τόν Πετράκη Le Quien….σελ. 50-51.
  11. Ράλλη-Ποτλῆ, «Σύνταγμα τῶν Θείων καί ῾Ιερῶν Κανόνων», Τόμ. Γ´, σελ. 9.
  12. Μηναῖο ᾿Ιουνίου 14. Πλήρης ᾿Ακολουθία του α) στό Κρητικόν Λειμωνάριον σσ. 359-375 καί β) Κρητικόν Πανάγιον, Τόμ. Β´, σσ. 309-324.
  13. Δετοράκη Θεοχ., Οἱ ῞Αγιοι…, σελ. 103. ῾Η μνήμη αὐτή ἀπαντᾶται καί σέ μερικά ἑλληνικά συναξάρια ἀλλά δέν ἐπεκράτησε, ἐνῶ ἡ ἔρευνα τοῦ Pio Franchi ἀπέδειξε ὅτι ἡ ἡμέρα τοῦ μαρτυρίου του ἦταν ὄντως ἡ 9η ᾿Ιουλίου, ἡμέρα Κυριακή τοῦ 304.
  14. Σύντομη μελέτη περί τοῦ θέματος βλ. Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος…..», σσ. 31-34. Στό βιβλίο αὐτό παρατίθεται καί ὅλο τό ὑμνογραφικό ὑλικό περί αὐτοῦ σσ. 47-158 καθώς καί τά ἱστορικά τῆς ὁμωνύμου ᾿Ενορίας.
  15. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 34.
  16. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 277. ᾿Εκτός τοῦ βιβλίου τούτου, περί τοῦ ῾Αγ. Κυρίλλου Γορτύνης βλ. α) Ματθ. Βίκτωρος, «Μ. Συναξαριστής», ἔκδ. Δ´, Τόμ. ΣΤ´, σελ. 189, β) Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, Οἱ ῞Αγιοι.., σσ. 95-118 (ἐπιστημονική ἔρευνα) καί γ) Συλλιγαρδάκη Τίτ., «Κρῆτες ῞Αγιοι», σσ. 77-82, 232-233 καί 283.
  17. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, σελ. 119-123.

#47. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 119 καί 121.

  1. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 120. Σύγχυση ὑπάρχει καί στά γραφόμενα τοῦ Τίτου Ρεθύμνης, «Κρῆτες ῞Αγιοι», ὡς πρός τό πρόσωπο σελ. 237-238, ὡς πρός τήν ἡμέρα μνήμης σελ. 111, 237 καί ὡς πρός τήν ᾿Επισκοπή σελ. 331.
  2. α) «Κρητικόν Λειμωνάριον», σσ. 456-466 ὅπου ὁ Ρεθύμνης Τίτος διορθώνει ἕνα ἔτος μετά τό «Κρῆτες ῞Αγιοι» τή μνήμη τοῦ ῾Αγίου καί τήν ᾿Επισκοπή. β) «Κρητικόν Πανάγιον», Τόμ. Γ´, σσ. 111-123.
  3. ᾿Αθαν. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, «Μαρτύριον τῶν ῾Αγίων Δέκα μαρτύρων τῶν ἐν Κρήτῃ μαρτυρησάντων, ἐν Γορτύνῃ τῇ Μητροπόλει» (᾿Ανωνύμου), ᾿Αθαν. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, ᾿Ανάλεκτα ῾Ιεροσολυμιτικῆς Σταχυολογίας, τ. ΙV Bruxelles 1963, σσ. 224-237 καί ῾Ησυχίου Πρεσβυτέρου Κωνσταντινουπόλεως, «῾Υπόμνησις εἰς τό μαρτύριον τῶν ῾Αγίων Δέκα», Κώδ. ΙΙ bis 35, ff. 170r-173v ᾿Εθν. Βιβλ. Νεαπόλεως. Περισσότερα βλ. Δετοράκη Θεοχ., Οἱ ῞Αγιοι…, σελ. 63-67.
  4. Περί τοῦ μεγάλου αὐτοῦ θέματος βλ. τό σχετικό κεφάλαιο τοῦ παρόντος βιβλίου.
  5. Στήν Α´ Οἰκουμ. Σύνοδο 325 μ.Χ. δέν τηρήθηκαν πρακτικά καί ἑπομένως δέν ὑπάρχουν καί οἱ ὑπογραφές ὅπως ἀπό τήν Γ´ Οἰκουμ. Σύνοδο καί μετά. Εἶναι ὅμως βέβαιο ὅτι οἱ Κρῆτες ᾿Επίσκοποι μετεῖχαν, διότι ἡ Σύνοδος αὐτή ἦταν ἡ μοναδική στήν ὁποία εἶχαν προσκληθεῖ ἀπό τόν Αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνο ὅλοι οἱ ἀνά τήν οἰκουμένη ᾿Επίσκοποι (βλ. Σωμαράκη Μιχ. Βασιλείου, «Οἱ ᾿Επίσκοποι τῆς Κρήτης στίς Οἰκουμενικές Συνόδους», ᾿Αθῆναι 1999, σελ. 23-29). ῎Αν ὁ Παῦλος ἦταν ᾿Επίσκοπος Γορτύνης τό 325, εἶναι βέβαιο ὅτι θά μετέσχε τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου.
  6. Τσουγκαράκη Δημ., Ρωμαϊκή Κρήτη, ἐν τῷ Τόμῳ «Κρήτη· ῾Ιστορία καί Πολιτισμός Α´», Κρήτη 1987, σελ. 332.
  7. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σσ. 26-29.
  8. Τέσσερα ἀπό αὐτά τά κείμενα (κατ’ ἐπιλογήν τοῦ συγγραφέως) δημοσιεύθηκαν μαζί μέ τή μετάφρασή τους στό βιβλίο τοῦ ᾿Αρχιμ. Κυρίλλου Κογεράκη, «῞Αγιος Μύρων ᾿Επίσκοπος Κρήτης», ἔκδ. ῾Ι. ᾿Εν. Ναοῦ ῾Αγίου Μύρωνος, ῾Ηράκλειο 2003, σσ. 127-143. Συναξαριακά ἐπίσης κείμενα ἐν χρήσει σήμερα εἶναι· α) Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», ἔκδ. Δ´, Τόμ. Η´, σελ. 153-154, β) Συλλιγαρδάκη Τίτου, «Κρῆτες ῞Αγιοι», σσ. 115-122, 238-240, 287 καί γ) Βασιλοπούλου Χαραλ. ᾿Αρχιμ., «Βίοι ῾Αγίων,» ἔκδ. ᾿Ορθοδόξου Τύπου, 1990, σσ. 839-871.
  9. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι…..», σελ. 132. Τά περί ῾Αγίου Μύρωνος βλ. σσ. 132-145.
  10. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 132.
  11. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 133. ῾Η περί τῆς ᾿Επισκοπῆς σύγχυση πέρασε καί στή νεώτερη εἰκονογραφία. Κατά τήν ταπεινή μας ἄποψη ἡ σύγχυση ὑπάρχει στά ἐσφαλμένα ἁγιολογικά κείμενα· α) Λόγῳ ἐλλείψεως πηγῶν τῆς ἐποχῆς πού ἔζησε ὁ ῞Αγιος καί τῆς Α´ Βυζ. Περιόδου καί ἑπομένως ἔγιναν καταγραφές προφορικῶν παραδόσεων μέ λανθασμένες ἐκτιμήσεις πού ἀναιροῦνται ἱστορικῶς (πρόσωπα, χρονολογίες, κ.λπ.) καί μέ προσθῆκες, β) λόγῳ τοῦ σωζομένου τάφου, τοῦ ἀσκητηρίου καί τοῦ ἱστορικοῦ Ναοῦ τοῦ ῾Αγίου στόν τόπο τῆς γεννήσεώς του Ραῦκο, σημερινό ῞Αγιο Μύρωνα (βλ. Θεοδώρου Τζεδάκη, μν. ἔργο, σελ. 46 καί τοῦ ἰδίου, Σύντομη ῾Ιστορία τῆς ᾿Επισκοπῆς Κνωσοῦ, Κρητικά Χρονικά, τ. ΚΑ´ (1969) σσ. 333-340 καί γ) λόγῳ κυρίως τῆς μεταφορᾶς τῆς ἕδρας τῆς ᾿Επισκοπῆς Κνωσοῦ κατά τή Β´ Βυζαντινή περίοδο στή Ραῦκο (῞Αγιο Μύρωνα) μέχρι καί τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας (βλ. Στ. Ξανθουδίδου, Χριστιανική Κρήτη, Τ. Β´, σελ. 335 καί Κρητ. Χρόν., Γ´ (1949) σελ. 129, σημ. 5.
  12. Κατά τό «Αὐτοκρατορικόν Μηνολόγιον» (Ι´-ΙΑ´ αἰώνας) πού εἶναι ἡ ἀρχαιότερη πηγή τοῦ βίου του γεννήθηκε στήν πόλη ῾Ηράκλεια «τῇ Κνωσῷ τυγχάνουσα προσεχής», δηλ. τό σημερινό ῾Ηράκλειο. ῾Ως ῾Ηρακλειούπολις μνημονεύεται στά πρακτικά τῆς Ζ´ Οἰκουμ. Συνόδου στήν ὁποία μετέσχε ὁ ᾿Επίσκοπος αὐτῆς Θεόδωρος, τό 787 μ.Χ. (βλ. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 101-106). Στό ὄνομα τῆς Ραύκου συμφώνησε τό «Συναξάριον ᾿Εκκλησίας Κων/πόλεως», οἱ Βολλανδιστές (Cod. Vindob. hist gr. 45 (tt 216z-217z) καί ἡ τοπική ἐκκλησιαστική παράδοση.
  13. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, Οἱ ῞Αγιοι…., σελ. 136.
  14. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 27.
  15. ᾿Ακολουθίες πού ἐκδόθηκαν·

α) Γερασίμου ᾿Επισκ. Χερρονήσου (1792) τοῦ Καλογνώμονος, βλ. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι….», σελ. 141. ᾿Επίσης τοῦ ἰδίου, «Νεοκρητικά Μελετήματα 1971-2005», Τόμ. Α´, ῾Ιστορικά-Προσωπογραφικά, ἔκδ. Βικελαίας Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης, ῾Ηράκλειο 2005, σσ. 382-409, ὅπου παρατίθενται εἰσαγωγή, σχολιασμός, ὁλόκληρη ᾿Ακολουθία καί παράρτημα «῾Αγιολογικῶν ῾Αγ. Μύρωνος».

β) Στό βιβλίο «᾿Ακολουθίαι» του Ρεθύμνης ῾Ιλαρίωνος σσ. 68-94.

γ) Στή «Σύνοψιν ᾿Ακολουθιῶν» τοῦ Στ. ᾿Αλεξίου.

δ) «᾿Ακολουθία καί Παρακλ. Κανών Γερασίμου Μικραγιαννανίτου», ἔκδ. ᾿Ενορίας ῾Αγ. Μύρωνος, 1980.

ε) «Κρητικόν Λειμωνάριον», σσ. 483-498.

στ) «Κρητικόν Πανάγιον», Τόμ. Γ´, σσ. 165-180.

ζ) Κογεράκη Κυρίλλου ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «῞Αγιος Μύρων….», (πλήρης ὑμνογραφία), σσ. 17-101.

  1. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σσ. 41-54.
  2. Μηναῖο Σεπτεμβρίου 9, Ματθ. Λαγγῆ «Μ. Συναξαριστής», ἔκδ. 4η, ᾿Αθῆναι 1974, Τόμ. Θ´, σελ. 235.
  3. Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., «Οἱ ῞Αγιοι Κρῆτες Πατέρες τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων», ἔκδ. ῾Ι.Μ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, Μοῖρες 2004, σσ. 67-118 καί «Κρητικόν Πανάγιον» Τόμ. Γ´, σσ. 327-337.
  4. ᾿Απόφαση 30ῆς ᾿Οκτωβρίου 2003, ἀριθμ. πρωτ. 687/25ης Νοεμβρίου 2003.
  5. Παπαδάκη Χρυσ. ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι Κρῆτες….», σσ. 119-123.
  6. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 58.
  7. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 57.
  8. Μηναῖο ᾿Ιουλίου 13 καί Ματθ. Λαγγῆ «Μ. Συναξαριστής», ἔκδ. Ε´, 1976, σελ. 273-274. Γιά τή μνήμη τοῦ Μαρτυρίου καί τῶν σύν αὐτῷ Κρητῶν ᾿Επισκόπων τῶν μετασχόντων στήν Δ´ Οἰκουμ. Σύν., βλ. σημ. 65, 66, 67 τοῦ παρόντος.
  9. Κονιδάρη ᾿Ι. Γερασ., «Αἱ μητροπόλεις καί ἀρχιεπισκοπαί τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί ἡ τάξις αὐτῶν ἀπό τόν 4ο/5ο-20ό αἰ.», Α´ τεῦχος, ᾿Αθήνα 1934, σελ. 69. Περισσότερα βλ. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 69-75.
  10. ῎Εγγραφο-ἔκθεση ᾿Εμμ. Μπορμπουδάκη, ῾Ηράκλειο 15-12-2005 πρός τόν Περιφερειάρχη Κρήτης, Μητρόπολη Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας καί Δῆμο Γόρτυνας γιά τή μεταφορά τοῦ δρόμου πού κόβει στά δύο τή Βασιλική μένοντας στό σημεῖο αὐτό ἀνεξερεύνητη.
  11. Μηναῖο ᾿Ιουλίου 25 καί Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», ἔκδ. Ε´, 1976, Τόμ. Ζ´, σελ. 480. Γιά τή μνήμη τοῦ Θεοδώρου καί σχετική ᾿Ακολουθία βλ. σημ. 65, 66, 67 τοῦ παρόντος.
  12. Μπουρμπουδάκη ᾿Εμμ. ᾿Επιτ. ᾿Εφόρου 13ης ᾿Εφ. Βυζ. ᾿Αρχαιοτήτων, μνημ. ἔγγραφον (βλ. σημ. 72 του παρόντος).
  13. Τσουγκαράκη Δημ., μν. ἔργο, σελ. 397.
  14. Σημερινή ᾿Αργυρούπολη Ρεθύμνης.
  15. Σωμαράκη Βασιλ. μν. ἔργο, σελ. 97.
  16. Τζεδάκη Θεοδώρου ᾿Αρχιμ., «Σύντομος ᾿Εκκλησιαστική ῾Ιστορία τοῦ νομοῦ ῾Ηρακλείου», ἐν τῷ Τόμῳ «Τό ῾Ηράκλειον καί ὁ Νομός του», ἔκδ. Νομαρχίας ῾Ηρακλείου 1971, σελ. 136 καί Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «῾Ιστορία τῆς Κρήτης», σελ. 135-136.
  17. Πάνω στά κείμενα αὐτά πού ἐντόπισε στό Βατικανό καθηγητής τοῦ Παν/μίου ᾿Αθηνῶν ἔκαμε σχετική ἐργασία μέ πολύ σημαντικά κατά τίς πληροφορίες μας συμπεράσματα γιά τήν ἐκκλησιαστική ἱστορία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης καί ἡ ὁποία παραμένει ἀνέκδοτη. ᾿Εδῶ κατ’ ἀνάγκην ἀναφερθήκαμε μέ τήν ἔννοια τῆς προσθήκης μιᾶς ἀκόμη μαρτυρίας ἀπό πηγή περί τοῦ προσώπου τοῦ Παύλου, ἀλλά καί τοῦ ᾿Ιωάννου Λάμπης.
  18. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 79 καί 84.
  19. Γιά τό χάρισμα τῶν θαυμάτων κάνουν λόγο ὅλες οἱ συναξαρικές πηγές, ἀλλά καί ἡ ᾿Ακολουθία του στά Μηναῖα. ᾿Ιδιαίτερη ἔμφαση στή θαυματουργία δίνουν καί ὅλα τά κατοπινά μέχρι σήμερα ὑμνογραφήματα τοῦ ῾Αγίου. ῾Ο Κανόνας τοῦ Μηναίου πού εἶναι ποίημα τοῦ ῾Αγίου ᾿Ιωσήφ τοῦ ῾Υμνογράφου (816-886 μ.Χ.) παρέχει πλούσιες πληροφορίες. Τοῦτο δέν ὀφείλεται μόνο στό ὅτι εἶχε γνώση τῶν συναξαρίων ἀλλά καί στό γεγονός ὅτι παρέμεινε αἰχμάλωτος ἕνα χρόνο στήν Κρήτη (841-842 μ.Χ.) καί εἶχε ἄμεση γνώση τῆς Τοπικῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς Παραδόσεως περί τοῦ ῾Αγ. Εὐμενίου πού εἶχε ἀρχιερατεύσει κατά τό β´ μισό τοῦ 7ου αἰῶνος (670-680 μ.Χ.). ῾Εκατόν ἑξῆντα δύο χρόνια μετά τήν κοίμηση τοῦ ῾Αγ. Εὐμενίου, ὅταν βρέθηκε στήν Κρήτη ὁ ᾿Ιωσήφ, ἦταν σχετικῶς κοντά χρονικά καί ἑπομένως ἀρκετά ἀσφαλής ἡ Τοπική ᾿Εκκλησιαστική Παράδοση.
  20. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, Οἱ ῞Αγιοι…., σελ. 151-152.
  21. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ., σελ. 153.
  22. Σχολιασμούς στά περί μεταβάσεώς του στή Ρώμη ἤ Ν. Ρώμη (Κων/πολη) καί ἀπό κεῖ στή Θηβαΐδα, κάνει ὁ καθ. Θεοχ. Δετοράκης στό μν. ἔργο του, «Οἱ ῞Αγιοι….», σελ. 152-153.
  23. Περί τοῦ τόπου ταφῆς του στή θέση Ράξος ὅπου καί ὁ τάφος Κυρίλλου τοῦ ῾Ιερομάρτυρος πρέπει νά θεωρεῖται βέβαιο ὅτι εὑρίσκεται στό χωριό «῞Αγιος Κύριλλος» Μεσαρᾶς, ὅπου καί τό «Μαρτύριον» τοῦ ῾Αγίου Κυρίλλου καί ὁ ὑπάρχων δίκλιτος Ναός στή μνήμη τους. Γιά τό θέμα αὐτό βλ. ἀναλυτικά στό μν. ἔργο Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος καί Εὐμένιος….», σσ. 22-45 καί εἰδικά σημ. 33. ᾿Επίσης στό κεφάλαιο τοῦ παρόντος βιβλίου «῾Η ἰσχύς τῆς Τοπικῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς Παραδόσεως».
  24. Περί τῆς ὑμνογραφίας ῾Αγ. Εὐμενίου βλ. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι….», σσ. 155-159, Μηναῖον Σεπτεμβρίου 18, «᾿Ακολουθίαι ῾Ιλαρίωνος», σελ. 237-244, Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος καί Εὐμένιος…», σσ. 19-21. Τό σύνολο τῆς ἐν χρήσει ὑμνογραφίας παλαιᾶς καί νέας, τοῦ ῾Αγ. Εὐμενίου, βλ. στό μν. ἔργο «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος καί Εὐμένιος», σσ. 159-268. ᾿Επίσης «Κρητικόν Λειμωνάριον», σσ. 43-53 καί «Κρητικόν Πανάγιον» Τόμ. Α´, σσ. 95-107.
  25. Παπαδάκη Χρυσ. ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Οἱ ῞Αγιοι Κύριλλος…,» σελ. 278 καί φωτ. σελ.  272 καί 283-284. Περί τοῦ ῾Αγίου Εὐμενίου σύντομο βίο, βλ. Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», Τόμ. Θ´, σελ. 431-432, ἐπίσης Τίτου Συλλιγαρδάκη, «Κρῆτες ῞Αγιοι», σσ. 151-156, 251 καί 292.
  26. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 79,84-85.
  27. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 80-84.
  28. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 84.
  29. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 89.
  30. ῎Ενθ᾿ ἀνωτ. σελ. 95.
  31. Μηναῖον Σεπτεμβρίου ΙΔ´ (Συναξάριον) καί Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», Τόμ. Θ´, σελ. 346.
  32. Μνήμη τῶν Πατέρων ὅλων τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων, βλ. Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», Τόμ. Ζ´, σελ. 273.
  33. Βλ. σημ. 66, 67 τοῦ παρόντος.
  34. Βλ. σημ. 67 τοῦ παρόντος.
  35. Περί τοῦ ῾Αγίου ᾿Ανδρέου Κρήτης βλ· α) Θ.Η.Ε., Τόμ. Α´, β) Ματθ. Λαγγῆ, «Μ. Συναξ.», Τόμ. Ζ´, σσ. 52-60, γ) Τά περί ᾿Ανδρέου Κρήτης στή Διδακ. διατρ. Δετοράκη Θεοχ., «Οἱ ῞Αγιοι….», σσ. 160-190. Στήν ἄκρως ἐπιστημονική αὐτή ἐργασία ἐξετάζεται ὁ βίος καί τό ἔργο τοῦ ῾Αγίου σφαιρικῶς καί ἀποτελεῖ τή βάση γιά κάθε ἐνδιαφερόμενο, δ) Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., «Οἱ ῞Αγιοι Δέκα Μάρτυρες οἱ ἐν Κρήτῃ….», σσ. 35-39, 45,61, ὁλόκληρος ἐγκωμιαστικός λόγος ᾿Ανδρέου Κρήτης εἰς τούς ῾Αγ. Δέκα (κείμενο-μετάφραση), σσ. 168-205, 285-287, ὁλόκληρος κανόνας, σσ. 593-598, ε) Τόμος μέ τά πρακτικά ἐπιστημονικοῦ συνεδρίου (1-4 ᾿Ιανουαρίου 2003, ἔκδ. ῾Ι. Μητρ. Μυτιλήνης, 2005) πού εἶχε θέμα «῾Ο ῞Αγιος ᾿Ανδρέας ᾿Αρχιεπίσκοπος Κρήτης ὁ ῾Ιεροσολυμίτης πολιοῦχος ᾿Ερεσοῦ Λέσβου». ῾Ο Τόμος ἀποτελεῖται ἀπό 550 περ. σελ. καί περιέχει 18 εἰσηγήσεις καί 7 σημαντικά κείμενα (συναξαρικά, ἐγκωμιαστικά, ὑμνογραφικά), στ) Συλλιγαρδάκη Τίτου, «Κρῆτες ῞Αγιοι», σσ. 99-102, 235-236, 284-285, ζ) Βασιλοπούλου Χαραλάμπους ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, «Βίοι ῾Αγίων», σσ. 649-671.
  36. ᾿Επειδή ὁ ἴδιος εἶχε ζήσει ἐπί 20 χρόνια στήν Κωνσταντινούπολη καί μάλιστα στή Μονή τῆς Παναγίας τῶν Βλαχερνῶν ὅπου καί ἡ θαυματουργός εἰκόνα τοῦ ᾿Ακαθίστου ῞Υμνου, ἔκτισε στή Γόρτυνα Ναό τῆς Παναγίας πού ὀνόμασε Βλαχέρνα γιά τόν τόπο τοῦ ὁποίου δέν σώζεται μαρτυρία.
  37. ᾿Επί τῆς ᾿Αρχιερατείας τοῦ ἀοιδίμου ᾿Αρχιεπισκόπου Κρήτης Τιμοθέου ὡς Μητρ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, γιά τό μεγάλο Καθεδρικό Ναό τοῦ ῾Αγίου Νεκταρίου πού ἀνήγειρε στίς Μοῖρες τοῦ ὁποίου τό Νότιο κλῖτος ἀφιέρωσε στόν ῞Αγιο ᾿Ανδρέα, μετέβη στή Μυτιλήνη καί ἔφερε τεμάχιο τοῦ ῾Ιεροῦ Λειψάνου τοῦ ῾Αγίου ἀπό τήν ᾿Ερεσό τό ὁποῖο καί προσκυνεῖται μέσα σέ περίτεχνο προσκυνητάρι.
  38. ᾿Ακολουθίες τοῦ ῾Αγίου ἐν χρήσει· α) Τοῦ Μηναίου ᾿Ιουλίου 4 (ἐλλιπής), β) ᾿Ακολουθίαι ῾Ιλαρίωνος σσ. 251-254 (ἐλλιπής), γ) Μέ ἐπιμέλεια τοῦ Σωματείου ῾Ιεροψαλτῶν Νομοῦ ῾Ηρακλείου «᾿Ανδρέας ὁ Κρήτης», σέ φυλλάδα, ῾Ηράκλειον 1980 (πλήρης), δ) Κρητικόν Λειμωνάριον σσ. 399-410 (πλήρης), ε) Κρητικόν Πανάγιον, Τόμ. Γ´, σσ. 31-47, στ) ὑμνογραφικά ἀνέκδοτα περί τοῦ ῾Αγίου στόν μν. Τόμο ἐπιστ. Συνεδρ. ῾Ι. Μ. Μυτιλήνης, ὑπό Δετοράκη Θεοχ., σσ. 471-478 καί ζ) στόν ἴδιο Τόμο, «ὕμνοι πρός τιμήν……, (ἐκδεδομένοι)» μέ εἰσαγωγή -ἔκδοση κειμένων-σχόλια – εὑρετήρια, σσ. 479-536, τοῦ ὁμοτ. Καθ. Παν. Θεσ/νίκης κ. ᾿Ιω. Φουντούλη.
  39. Στό τέλος τῆς μνημονευθείσας ᾿Ακολουθίας πού ἐξέδωσε τό Σωματεῖο ῾Ιεροψαλτῶν Νομοῦ ῾Ηρακλείου, ὑπάρχει ὁ «ὕμνος τοῦ σωματείου» ὁ ὁποῖος εἶναι σύνθεση καί μελοποίηση τοῦ τότε Μητρ. Πατρῶν Νικοδήμου Βαληνδρᾶ.
  40. ᾿Από τό «Τακτικόν τῶν Αὐτοκρατόρων Λέοντος τοῦ Γ´ καί Κων/νου τοῦ Ε´ (731-746 μ.Χ.)» ἡ Κρήτη φέρεται νά ἔχει 12 ᾿Επισκοπές, κάτι πού βεβαιώνεται καί ἀπό τά κείμενα, στά ὁποῖα ὀνομάζεται «δωδεκάθρονος» (βλ. Δετοράκη Θεοχ., ῾Ιστορία της Κρήτης, ῾Ηράκλειο 1990, σελ. 136). ᾿Από τούς 12 ᾿Επισκόπους, οἱ 10 μετεῖχαν στήν Ζ´ Οἰκουμ. Σύνοδο. Μπορεῖ κανείς νά ὑποθέσει ὅτι λόγῳ τῆς σοβαρότητας τοῦ θέματος ἡ μή συμμετοχή τῶν δύο θά ὀφείλετο εἴτε σέ λόγους ἡλικίας ἤ ὑγείας, τοῦ ἑνός κατ’ ἀνάγκην παραμείναντος ᾿Αρχιεπισκοπικοῦ ᾿Επιτρόπου ἀπόντος τοῦ Κρήτης.
  41. Δετοράκη Θεοχ., μν. ἔργο, «῾Ιστορία της Κρήτης», σελ. 136 (ἀναφορά στόν καθηγ. Ι. Β. Παπαδόπουλο).
  42. ῾Η Κρήτη τήν περίοδο αὐτή ἔδωσε τρεῖς Μάρτυρες· Παῦλο, ᾿Ανδρόνικο καί ᾿Ανδρέα, καί τόν ῾Ομολογητή Νικόλαο τό Στουδίτη (βλ. Δετοράκη Θεοχ., «῾Ιστορία…», σελ. 137-138).
  43. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σσ. 99-106.
  44. Γιά τή μή ὕπαρξη τῆς ὑπογραφῆς τοῦ ῾Ηρακλειουπόλεως Θεοδώρου, βλ. Σωμαράκη Βασιλ., μν. ἔργο, σελ. 105-106.
  45. Μηναῖο ᾿Οκτωβρίου 11, Ματθ. Λαγγῆ Μ. Συναξ. Τόμ. Ι´, σελ. 269.
  46. Μηναῖο ᾿Οκτωβρίου μετά τήν 11η.
  47. Βλ. σημ. 65, 66, 67 τοῦ παρόντος. Τήν πρώτη Εἰκόνα τῶν Κρητῶν ῾Αγ. Πατέρων διαστάσεων 187Χ107 ὴἣ ἱστόρησε ὁ ἁγιογράφος Στέφανος ᾿Αλμπαντάκης ἀπό τό  Πετροκεφάλι Μεσαρᾶς, καί εἶναι δέησις τοῦ ᾿Αρχιμ. Χρυσοστόμου Παπαδάκη Πρωτοσυγκέλλου ῾Ι. Μ. Γορτύνης καί ᾿Αρκαδίας, τό ἔτος 1999. ῾Η Εἰκόνα αὐτή μέ τά στοιχεῖα της πίσω, δηλ. τά ὀνόματα τῶν ῾Αγ. Πατέρων κατά Σύνοδο, ἐκτυπώθηκε σέ μεγάλο ἀριθμό καί σέ διαστάσεις μεγάλες καί μικρές, ὅπως καί ἡ λεπτομέρεια τῆς Εἰκόνος πού φέρει τόν ᾿Απόστολο Τίτο νά κρατᾶ τήν Κρήτη ὡς προστάτης καί πάτρωνας τῆς ᾿Εκκλησίας της καί διανεμήθηκε στίς ἑορταστικές ἐκδηλώσεις τοῦ ᾿Ιωβηλαίου 2000 κατά τή Συνοδική Θ. Λειτουργία μαζί μέ τό βιβλίο γιά τόν ᾿Απ. Παῦλο. ῾Η δέηση πού ἀναγράφεται σέ μεγαλογράμματη γραφή καί στό πλαίσιο ὅλης τῆς Εἰκόνος, εἶναι· «Θεοφόροι Πατέρες οἱ τήν ᾿Ορθόδοξον πίστιν μυρίοις ἀγῶσι τρανώσαντες καί τήν τῶν Κρητῶν ᾿Εκκλησίαν ἐκ τῆς λοίμης τῶν αἱρέσεων σῶαν φυλάξαντες, ταύτην ὡς κλῆρον ὑμῶν εἰς τούς αἰῶνας περιφρουρήσατε καί τούς τιμῶντας τήν μνήμην ὑμῶν ὡς παῤῥησίαν πρός Κύριον ἔχοντες, σωτηρίας ἀξιώσατε».
  48. Τζεδάκη Θεοδ., μν. ἔργο, «Σύντομος ῾Ιστορία….», σελ. 46. Σημειώνει ὅτι τό ὄνομα ἔλαβε «ἐκ τοῦ Συνοδικοῦ Σουαρέτ-Συβρίτου». ᾿Επίσης Δετοράκη Θεοχ., ἱστοσελ. ῾Ι. ᾿Αρχ. Κρήτης.
  49. Τζεδάκη Θεοδ., ἔνθ’ ἀνωτ…., σελ. 46, «ἐκ τοῦ Συνοδ. Σουαρέτ-Συβρίτου».
  50. Τζεδάκη Θεοδ., ἔνθ’ ἀνωτ….., σελ. 46, «ἐκ τοῦ Συνοδ. Σουαρέτ-Συβρίτου» καί Δετοράκη Θεοχ., ἱστοσελ. ῾Ι. ᾿Αρχ. Κρήτης.
  51. Τζεδάκη Θεοδ., ἔνθ’ ἀνωτ….., σελ. 46, «ἐκ του Συνοδικοῦ Σουαρέτ-Συβρίτου» καί Δετοράκη Θεοχ., ἰστοσελ. ῾Ι. ᾿Αρχ. Κρήτης.
  52. Guarducci IV, 66 27-31· Συνέσιος saeuulo ΙV 404 vetustior. Βλ. Νικ. Β. Τωμαδάκη, «῾Η ᾿Αποστολική ᾿Εκκλησία τῆς Κρήτης κατά τούς αἰ. Η´-ΙΓ´ καί ὁ τίτλος τοῦ προκαθημένου αὐτῆς», ᾿Επετηρίς ῾Εταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν (Ε.Ε.Β.Σ.), ἔτος ΚΔ´, ᾿Αθῆναι 1954, σελ. 80.
  53. Τωμαδάκη Β. Νικ. μνημ. ἔργο σελ. 80 καί σημ. 5 καί 6.
  54. Εἶναι γνωστό ἀπό τήν τοπική τῶν κατοίκων παράδοση ἀλλά καί ἀποδεικνύεται, ὅτι τά παλαιά σπίτια κτίσθηκαν ἀπό τά ὑλικά τῶν ἐρειπίων τῆς ἀρχαίας Γόρτυνας, πολλά ἀπό τά ὁποῖα ἦταν εἰδωλολατρικῶν Ναῶν πού εἶχαν ἐπαναχρησιμοποιηθεῖ στήν ἀνέγερση σπιτιῶν, δημοσίων κτιρίων ἀλλά καί χριστιανικῶν Ναῶν. Σέ τοίχους καί ὑπέρθυρα τῶν παλαιῶν σπιτιῶν τῶν ῾Αγίων Δέκα, ἀλλά καί ἄλλων κοντινῶν οἰκισμῶν, ὑπάρχουν πολλά δείγματα. Οἱ μεγάλες καί μικρές κολῶνες τῶν ἀρχαίων κτιρίων καί Ναῶν πού διασώθηκαν, εἶναι ἀπό γρανίτες, διότι οἱ μαρμάρινες χρησιμοποιήθηκαν γιά τήν κατασκευή ἀσβέστου. Μ’ αὐτούς τούς τρόπους χάθηκαν πολύτιμες ἐπιγραφές καί ἄλλες μαρτυρίες.
  55. Τωμαδάκη Β. Νικ., μνημ. ἔργο, σελ. 81-82.
  56. Περί ῾Οσίου ᾿Ιωάννου τοῦ Ξένου στό βίο τοῦ ὁποίου ἀναφέρεται ὁ ῞Αγ. Εὐτύχιος βλ.· α) Ματθ. Λαγγῆ «Μ. Συναξ.» ἔκδ. Δ´, ᾿Αθῆναι 1974, Τόμ. Θ´, σσ. 460-464, β) Συλλιγαρδάκη Τίτου Μητρ. Ρεθύμνης, «Κρῆτες ῞Αγιοι», Ρέθυμνον 1983, σσ. 163-168, 252-254 καί 293-294, γ) Τοῦ ἰδίου, «Κρητικόν Λειμωνάριον», ᾿Αθήνα 1984 (στό τέλος τῆς ᾿Ακολουθίας ἐκτενής βίος μέ ἐπεξηγηματικές σημειώσεις) σσ. 73-78, δ) Φουρναράκη Π. Κων/νου, «῾Ο Κρητικός ῞Αγιος Κύρ ᾿Ιωάννης Ξένος (970-1027 μ.Χ.)», Κίσσαμος 1996, ε) «Κρητικόν Πανάγιον», ἔκδ. ῾Ι. ᾿Επαρχ. Συνόδου, 2000 (Συναξάριον τῆς ᾿Ακολουθίας), Τόμ. Α´, σελ. 119-120, στ) Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., «Προσευχητάριον ῾Ι. Μονῆς ῾Οδηγητρίας», 2006, σσ. 78-81.
  57. Μέχρι καί τόν 10ο αἰῶνα, πουθενά δέν γίνεται μνεία περί τῶν ῾Αγίων Εὐτυχιανῶν. Φρονοῦμε ὅτι θά πρέπει νά ἔζησαν στήν πρώιμη ᾿Αραβοκρατία.
  58. Λείψανά τους βρίσκονται στήν ῾Ι. Σ. Μονή ῾Οδηγητρίας Μεσσαρᾶς στήν ὁποία ἀνήκει καί τό προσκύνημα αὐτό τῶν «῾Αγιῶν».
  59. Συλλιγαρδάκη Τίτου, μν. ἔργο, «Κρῆτες ῞Αγιοι», σσ. 125-130. Στοῦ ἰδίου τό Συναξάρι τοῦ «Κρητικοῦ Λειμωναρίου» ἀποσιωπᾶται ὁ χρόνος.
  60. «Κρητικόν Πανάγιον», Τόμ. Γ´, σελ. 226.
  61. ᾿Ακολουθίες· α) Κρητικόν Λειμωνάριον σσ. 515-527, β) Κρητικόν Πανάγιον, Τόμ. Γ´, σσ. 215-229, γ) Παπαδάκη Χρυσοστόμου ᾿Αρχιμ., μν. ἔργο, Προσευχητάριον ῾Ι. Σ. Μονῆς ῾Οδηγητρίας, 2006, σσ.45-77.