Ιερά Μητρόπολις Γορτύνης και Αρκαδίας
ΚΩΔΙΚΑΣ ΝΤΑΒΙΝΤΣΙ
(Μια άλλη προσέγγιση)
Του Πανοσιολ. Αρχιμ. Χρυσοστόμου Παπαδάκη, Πρωτοσυγκέλλου Ι. Μ. Γορτύνης και Αρκαδίας
Ο προ μηνών πολύς θόρυβος από τα Μ.Μ.Ε για το βιβλίο κώδικας Νταβίντσι και την πανθομολογούμενης παταγώδους αποτυχίας της ομώνυμης κινηματογραφικής ταινίας, κατέπαυσε. Ο στόχος ήταν διπλός. Ο ένας απέτυχε, ο άλλος εν μέρει. Ο πρώτος στόχος ήταν η αμφισβήτηση ευαίσθητων θεμάτων που αφορούν στο Θεανδρικό πρόσωπο του Χριστού και τον δια της σποράς του τεχνουργημένου ψεύδους, πλήγμα της πίστεως στις ψυχές των ανθρώπων. Ο δεύτερος λόγος ήταν το επιδιωκόμενο οικονομικό κέρδος.
Χρονικά – και μάλιστα πολύ σύντομα – βρεθήκαμε στο απόηχο του θορύβου. Το ψέμα δεν έχει πόδια να σταθεί για πολύ, γι’ αυτό και συνήθως ως ένοχο μπαίνει σε κάποιο ιστορικό ράφι. Το οικονομικό κέρδος, δεν ήταν το αναμενόμενο. Κρατήθηκαν άμυνες και από τους αδαείς περί την πίστη, διότι η εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου από τα παιχνίδια τούτα, τα κατά κόρον προβαλλόμενα από τα Μ.Μ.Ε αφού κι αυτά έχουν το κέρδος τους, είναι μεγάλη. Ωστόσο, οι πάντες που κρύβονταν ή όχι πίσω από αυτό τον κακό μύθο εισέπραξαν το μήνυμα. ότι εκτός από τις άμυνες των πολλών, αποδείχθηκαν και οι αντοχές της ιστορικής αλήθειας γύρω από το πρόσωπο του Χριστού, οι οποίες έχουν γίνει ασάλευτη συνείδηση σε όλο τον χριστιανικό κόσμο.
Ποιο το βαθύτερο αίτιο; Είναι το κρυφό, το ανομολόγητο μίσος των ανθρώπων αυτών κατά του Χριστού, της διδασκαλίας Του, της Εκκλησίας Του. Αυτού του είδους το μίσος δεν ησυχάζει, διότι δεν αντέχει να βλέπει και να διαπιστώνει ότι η πίστη αυτή συνεχίζει να υπάρχει και μάλιστα να καταφεύγουν σ’ αυτήν πολλοί από εκείνους που είχαν θεοποιήσει την επιστήμη λόγω των επιτευγμάτων της, και είχαν αιχμαλωτισθεί μέσα σε ένα αδιέξοδο ανθρωποκεντρισμό.
Τούτος ο «πόλεμος» δεν ήταν μια αίρεσης, αλλά μεθοδευμένη διαστροφή της αλήθειας αήθης . Δεν είχε να κάνει με θέμα θεολογικό το οποίο μπορούσε να στήσει ως κοινότητα μια αίρεση. Είχε να κάνει με την προσβολή του αγγελικού Χρηστοήθους που είναι κοινό για όλες τις χριστιανικές ομολογίες, διότι απέδωσαν στο Χριστό σαρκικά πάθη, ενώ ήταν κατά απόλυτη έννοια Απαθής ως Τέλειος άνθρωπος μαζί και Τέλειος Θεός. Εν προκειμένω δούλεψε πονηρά και ακάθαρτα κατά την έξη της η φαντασία.
Πριν χρόνια διαβάζοντας τα όσα περί φαντασίας γράφει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στον «Αόρατο Πόλεμο», μου είχαν φανεί κάπως υπερβολικά. Τώρα κατάλαβα πόσο βαθιά σχέση μπορεί να έχει η φαντασία με τον ενορχηστρωτή του ψεύδους διάβολο. Αυτή είναι το αγαπημένο μέσο του διαβόλου για ό,τι κακό θέλει να προξενήσει στους ανθρώπους. Ο Χριστός ως σπορέας του καλού σπέρνει στο έδαφος της ψυχής. Ο διάβολος ως εφευρέτης και σπορέας του κακού, σπέρνει στο αρρωστημένο περιθώριο της ψυχής, την φαντασία. Εκ διαμέτρου αντίθετοι Χριστός – διάβολος, εκ διαμέτρου αντίθετο και το είδος του σπόρου. Την ευθύνη τελικά την έχει ο άνθρωπος, διότι η προαίρεση του έχει να κάνει με την πύλη της φαντασίας.
Ο διάβολος ως πολυέμπειρος τεχνίτης του κάθε κακού, και ειδικά ως κλειδαράς της ανθρώπινης φαντασίας, παρατηρεί την ψυχοσύνθεση του κάθε ανθρώπου, έργα και λόγια, συμπεραίνει και σχεδιάζει και ενεργεί μεθοδικά, αλλ’ υπό τον όρο που έθεσε ο Θεός, η δύναμη του να μην είναι αναγκαστική, αλλά προτρεπτική.
Βέβαια χωρίς φαντασία δεν μπορεί να λειτουργήσει ο ζωγράφος, ο ποιητής, ο αρχιτέκτονας, ο συγγραφέας, ο πολιτικός κ.α… Αυτή μάλιστα η φαντασία όταν συνυπάρχει με το καλοπροαίρετο, το θετικό και με ταλέντο (χάρισμα), γίνεται ως δημιουργική πολύ επωφελής. Άλλο τόσο όμως γίνεται επικίνδυνη, αν δεχθεί δια μέσου της απρόσεκτης ή φιλαμαρτήμονος προαιρέσεως, το δηλητήριο του διαβόλου.
Αυτά ως εισαγωγικά για το θέμα μας.
Ο Νταβίντσι, υπήρξε ένα από τα πιο δυνατά μυαλά, ένα από τα πιο πολυχαρισματούχα πρόσωπα που πέρασαν από τον κόσμο. Και τον τιμά το γεγονός, ότι τα ταλέντα του τα αξιοποίησε και προσέφερε στην οικουμένη καλλιτεχνικούς θησαυρούς και άνοιξε στην τέχνη δρόμους μεγάλων επιτευγμάτων. Ο κίνδυνος που ελλοχεύει για όλες τις επερχόμενες γενεές μετά την ύπαρξη ενός τέτοιου χαρισματικού προσώπου, είναι ο μύθος που με τα χρόνια περιβάλλεται. Όταν όμως το όνομα ενός ανθρώπου ξεφεύγει από το είδος της υψηλής επιδόσεως του και γίνεται μύθος, αρχίζει να «θεοποιείται» και γίνεται σημείο «αλάθητης» αναφοράς, ενώ ήταν άνθρωπος με όρια δυνατοτήτων, με αμαρτίες και πάθη, με ελλείψεις και υπερβολές, και στο κάτω – κάτω δε γνωρίζουμε αν σώθηκε και η ψυχή του!
Αυτή η «θεοποίηση», πάλι με τη βοήθεια της αρρωστημένης φαντασίας, δυναμώνει, όσο περνούν τα χρόνια και το έργο του γίνεται πλέον ιστορικό, μνημειακό, μουσειακό. Και επειδή θεοποίηση δίχως εισαγωγικά δεν μπορεί να υπάρξει, είναι στην ουσία ειδωλοποίηση. Ειδωλοποιώ, σημαίνει τυφλά λατρεύω αυτό που εγώ κατασκεύασα ως είδωλο.
Αυτή τη μοίρα είχε και ο Νταβίντσι μετά θάνατο. Του προσδόθηκε η ιδιότητα του αδιαμφισβήτητου στο σύνολο του ως ανθρώπου, μη επιδεχόμενου την παραμικρή κριτική. Αυτό βέβαια ως οξύνους άνθρωπος, αν ερχόταν τώρα για λίγο στην ζωή, θα το αποκήρυττε αηδιασμένος.
Ο καλλιτέχνης, λοιπόν, και κατ’ εξοχήν ο ζωγράφος διαθέτει φαντασία για να αποδώσει με το χρωστήρα του όχι αυτό που βλέπει (πορτραίτο, τοπίο), αλλά ένα ιστορικό πρόσωπο ή ιστορικό γεγονός που δεν είδε ποτέ.
Οι μεγαλύτεροι ζωγράφοι έφτασαν στο απόγειο της τέχνης τους εμπνευσμένοι μέσα από την Αγία Γραφή (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) και ιδιαίτερα από τη ζωή του Χριστού. Ένας από αυτούς ο κορυφαίος ίσως, Νταβίντσι, με το ταλέντο του άφησε τη φαντασία του να δουλέψει και έφτιαξε αυτόν το Μυστικό Δείπνο για τον «κώδικα» δήθεν του οποίου ο τόσος θόρυβος. Πολλοί είναι οι ζωγράφοι που ζωγράφισαν το Μυστικό Δείπνο σε όλες τις τεχνοτροπίες ο καθένας ανάλογα με το ταλέντο του χρωστήρος Του και τη φαντασία του. Επομένως, όσοι ζωγράφισαν το Μυστικό Δείπνο, ζωγράφισαν και κάτι διαφορετικό όπως ο χώρος, οι μορφές, η έκφραση κ.λ.π. Κανείς όμως, όπως είναι φυσικό, δεν το ζωγράφισε όπως έγινε, αφού υπάρχει άγνοια χώρου, μορφών, εκφράσεως κ.λ.π.
Εδώ υπάρχει μια φράση «κλειδί» που μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε βαθύτερα αυτή τη σημαντική έννοια: Στην ποίηση υπάρχει η φράση «ποιητική αδεία», δηλαδή παρέχεται στον ποιητή η ανοχή να εκφραστεί όπως θέλει χωρίς να του προσάψουν γι’ αυτό ενοχή για προσβολή κ.λ.π. Έτσι και ο ζωγράφος, ακόμη και σε ιστορικά ιερά πρόσωπα ή ιερά θέματα (περιστατικά της ζωής του Χριστού, της Παναγίας, των Αγίων), μπορεί με τη φαντασία του να ζωγραφίσει όπως εμπνέεται.
Έτσι και ο Νταβίντσι. Όπως εμπνεύστηκε, έτσι και ζωγράφισε το Μυστικό Δείπνο. Ωστόσο πρέπει να πούμε, ότι παρατηρώντας το έργο του αυτό, συμπεραίνουμε ότι, ή δεν είχε διαβάσει περί του γεγονότος από την Αγία Γραφή, ή το μελέτησε πλημμελώς, ή εν γνώσει του θέλησε να ξεφύγει για να πρωτοτυπήσει. Δεν τον ενδιέφερε αυτό καθ’ αυτό το γεγονός του Μυστικού Δείπνου ως γεγονός ιστορικό, όπως καταγράφεται στο Ευαγγέλιο, αλλά τον ενδιέφερε μόνο η ζωγραφική του παράσταση ως ωραία τέχνη για τα μάτια του θεατή.
Να γιατί η αγιογραφία της καθ’ ημάς Ανατολής, η αγιογραφία της βυζαντινής τεχνοτροπίας της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου, είναι τέχνη αγιασμένη και λατρευτική. Διότι εκείνοι που αγιογραφούσαν, είχαν φόβο Θεού και αγία ζωή, κάτι που δεν τους επέτρεπε να ξεφεύγουν από το παραδεδομένο ιστορικώς. Τα υπόλοιπα, τα ενεργούσε η απαθής φαντασία τους. Τότε, και διάβαζαν και ρωτούσαν και επιβλέπονταν από τους γνώστες των θεμάτων. Κάνω τη διάκριση αυτή λέγοντας για τους τότε, διότι πολοί από τους σημερινούς αντιγραφείς αγιογράφους, κάνουν μεν τα έργα τους ως αντιγραφείς μόνο της ιερής τεχνοτροπίας, αλλά πέφτουν σε τέτοια λάθη τερατώδη ως προς το δόγμα και την ιερή ιστορία, που ανατριχιάζει κανείς. Τότε η αγιογραφία ήταν τέχνη μυσταγωγική, γι’ αυτό και ήταν πολύ εύστοχη η φράση των πατέρων, ότι «οι εικόνες είναι τα βιβλία των αγραμμάτων».
Στο Μυστικό Δείπνο, λοιπόν, της ιερής βυζαντινής αγιογραφίας, ένα από τα βασικά πρόσωπα που προσπαθούσαν να αποδώσουν ήταν αυτό του Ιούδα, ο οποίος εγκατέλειψε το Δείπνο αφού του έπλυνε ο Χριστός τα πόδια όπως και των άλλων μαθητών, κοινώνησε, παραθεώρησε και αυτές τις προειδοποιήσεις του Χριστού για την ευθύνη της προδοσίας, κι όμως πήγε και Τον πρόδωσε.
Οι αγιογράφοι αυτοί, απέδιδαν πάντοτε στο πρόσωπο του Ιούδα απέχθεια, κάνοντάς τον δύσμορφο, στο χέρι του τοποθετούσαν το πουγκί με τα χρήματα, που είχε διπλή έννοια, πρώτον γιατί κρατούσε το ταμείο της κοινότητας των 12 και δεύτερον τα χρήματα της προδοσίας που είχε ήδη πάρει για να παραδώσει το Χριστό. Ακόμη τον απέδιδαν με το δείκτη του χεριού του να ρωτάει υποκριτικά, αν είναι αυτός ο προδότης.
Στον Μυστικό Δείπνο του Νταβίντσι, δεν υπάρχει τίποτε το διακριτικό για το ποιός είναι ο Ιούδας και αυτό είναι μια ιδιαίτερα σημαντική παράληψη, χωρίς να ξέρουμε αν ήταν σκόπιμη ή όχι. Πάντως αυτή η παράληψη είναι ιστορικώς και θεολογικώς απαράδεχτη για την ιστόρηση του γεγονότος. Υπάρχει και μια παλιά ιστορία που κατασκευάσθηκε για να δικαιολογήσει την απουσία του Ιούδα που ωστόσο είναι και πολύ διδακτική. Για να αποδώσει τα πρόσωπα του Μυστικού Δείπνου ο Νταβίντσι, έψαξε και βρήκε διάφορους ανθρώπους που του πόζαραν, ακόμη και το Χριστό.
Επί 20 χρόνια λέει η ιστορία αυτή, ότι έψαχνε για να βρει το πρόσωπο που θα ήθελε να του ποζάρει για Ιούδας και δεν το εύρισκε και ο Πάπας διαμαρτυρόταν για το κενό του πίνακα. Τέλος, κάποιος του είπε ότι στην τάδε φυλακή βρισκόταν ένας με τρομακτικό πρόσωπο που θα ταίριαζε γι̉ αυτή τη δουλειά. Τον επισκέφθηκε λοιπόν, τον είδε και αποφάσισε τελικά να του ποζάρει. Όταν του το πρότεινε, του είπε ο εγκληματίας ∙ «δε με θυμάσαι», «Ποιός είσαι τον ρώτησε ο ζωγράφος». «Είμαι αυτός, που πριν 20 χρόνια σου πόζαρα και έφτιαξες το Χριστό!». Τα διδακτικά συμπεράσματα της ιστορίας αυτής, είναι πολλά….!
Πάντως επιβεβαιώνει την παρατήρησή μας για την απουσία του Ιούδα από τον πίνακα. Το ότι τελικά δεν τον απέδωσε ζωγραφικά όπως όλοι οι ζωγράφοι, δηλαδή ιδιαίτερα δύσμορφο, μπορεί να υποθέσει κανείς και κάτι άλλο επίσης διδακτικό. Ότι δηλαδή, ο Ιούδας κι ο κάθε Ιούδας της ανθρώπινης ιστορίας, δεν έχει εγκληματικά χαρακτηριστικά που τον προδίδουν, αλλά…… κανονικά! Η προδοτική πράξη του είναι αυτή που τον κάνει στις συνειδήσεις των άλλων, τέρας, όπως είναι και στην ψυχή.
Δεξιά του Χριστού τοποθετείται ο Ιωάννης, ο ηγαπημένος μαθητής, ο οποίος ήταν πολύ νέος και συγγενής του Χριστού κατά σάρκα, διότι κατά το ανθρώπινον ήταν ανεψιός του. Γυιός του Ζεβεδαίου και της Σαλώμης, η οποία ήταν θυγατέρα του Ιωσήφ του Μνήστορος από την πρώτη του γυναίκα. Αν ο Κύριος τότε ήταν 33 ετών πόσο θα ήταν ο ανεψιός του;
Στο Μυστικό Δείπνο, ο Ιωάννης με βάση την Ευαγγελική μαρτυρία, έπεσε με τρυφερότητα στο στήθος του Ιησού και τον ρώτησε ποιός θα τον παραδώσει. Γι’ αυτό και η Εκκλησία τον αποκαλεί «επιστήθιο». Το έκανε αυτό με το θάρρος την συγγένειας, αλλά και της ιδιαίτερη αγάπη που του είχε εκδηλώσει ο Χριστός. Στη βυζαντινή αγιογραφία, έτσι, με βάση την αλήθεια του γεγονότος, παρουσιάζεται.
Στην παράσταση του Νταβίντσι, ούτε αυτό υπάρχει. Δεν τον τοποθετεί στο στήθος του Ιησού, αλλά εκ δεξιών του σε απόσταση. Έτσι το φαντάστηκε, έτσι το θέλησε η καλλιτεχνική του έμπνευση, γιατί κατά ταπεινή μου άποψη ήθελε να αποφύγει κάθε καθιερωμένη στάση των προσώπων του Μυστικού Δείπνου όπως τα είχαν οι άλλοι ζωγράφοι, με βάση τα ιστορικά γεγονότα που υπάρχουν στο Ευαγγέλιο. Αυτή όμως η ελευθεριάζουσα πρωτοτυπία πάνω σε συγκεκριμένο ιερό περιστατικό, δημιούργησε τις παρεξηγήσεις με κύρια αυτή της λεγόμενης «Μαγδαληνής».
Ο Ιωάννης λόγω της νεότητός του σε σύγκριση με τους άλλους μαθητές, παρουσιάζεται αγένειος και στη βυζαντινή αγιογραφία. Και ιδιαίτερα ωραίος. Αυτό υπήρξε κοινή γραμμή για την αγιογραφική συνέχεια Ανατολής και Δύσεως. Όσο δύσμορφος έπρεπε να παρουσιάζεται ο προδότης Ιούδας, τόσο αντίθετα όμορφος έπρεπε να παρουσιάζεται ο ηγαπημένος νεαρός μαθητής Ιωάννης.
Από εδώ και κάτω αρχίζει μπλέξιμο με την τόσο παρεξηγημένη Μαρία τη Μαγδαληνή, την οποία κάποιες ‘‘λογοτεχνικές’’ αρρωστημένες φαντασίες, την ήθελαν πόρνη μετανοημένη, και άλλες που προχώρησαν ακόμη ποίο πέρα διαπερνώντας το τοίχος της αμαρτίας και βλασφημίας, ερωμένη του Χριστού!!!
Το μπλέξιμο θα υφίστατο αργότερα πάλι από αρρωστημένες φαντασίες και η Οσία Κασσιανή η ποιήτρια. Η Μαρία Μαγδαληνή ήταν μια κοπέλα δαιμονισμένη που θεράπευσε ο Χριστός και από ευγνωμοσύνη, όπως μπορούσε τον διακονούσε. Αξιώθηκε να τον δει Αναστημένο και έγινε η δεύτερη Ισαπόστολος μετά την Σαμαρείτιδα Φωτεινή. Πουθενά στο Ευαγγέλιο ούτε στην Πατερική Παράδοση υπάρχει υπαινιγμός που θα τροφοδοτούσε αυτούς τους ισχυρισμούς και βλάσφημους λογισμούς για τον Κύριο, ο οποίος ως προς τα σαρκικά αμαρτήματα, ήταν μεν Αυτός που συγχώρησε τις μετανοημένες πόρνες και μοιχαλίδες, αλλά και Αυτός που προχώρησε σε βάθος το θέμα της ενοχής, δηλαδή την εντός της καρδίας μοιχεία δια της επιθυμίας.
Η Κασσιανή ήταν μοναχή και ποιήτρια (υμνογράφος) η οποία έγραψε το ωραίο τροπάριο για την πόρνη του Ευαγγελίου που μετανόησε και για να εκφράσει στον Κύριο τη μετάνοιά της, αγόρασε ακριβό μύρο με το οποίο του άλειψε τα πόδια.
Η φαντασία του Νταβίντσι, θέλοντας να αποδώσει ωραιότητα στον νεαρό μαθητή Ιωάννη, «προκάλεσε» τις φαντασίες των δημιουργών του λεγόμενου «κώδικα» να μιλήσουν για έκδηλη θηλυπρέπεια, μέχρι που έφτασαν να πούνε πως είναι η Μαγδαληνή.
Και επειδή το ψέμα ακολουθεί άλλο ψέμα, μετά το βλάσφημο κατασκεύασμα περί Μαγδαληνής, ως ερωμένης του Χριστού, έπρεπε να ακολουθήσει και το χειρότερο, ότι δηλαδή ο Χριστός είχε και σαρκικούς απογόνους που φθάνουν ως τις μέρες μας. Αυτό το αχαλίνωτο της αρρωστημένης φαντασίας έγινε η «κακή μοίρα» των αγίων του Χριστού, διότι στην πλειονότητα τους πέρασαν από το καμίνι της πολύμορφης συκοφαντίας την οποία πλήρωσαν εν ζωή, και κάποιοι από αυτούς μετά θάνατο ακόμη. Όλες αυτές τις περιπέτειες τις είχε προείπει ο χριστός για όσους θα το ακολουθούσαν. Και επειδή και για τον Ίδιο όπως αποδεικνύεται δυο χιλιάδες χρόνια δεν σταμάτησαν να λένε αιρετικά και αισχρά πράγματα, είναι επόμενο να λένε και για τους δικούς Του και μετά το θάνατο τους.
Αφού λοιπόν θέλουν να υποστηρίξουν αυτό, επειδή έτσι νομίζουν ότι έκανε ο Νταβίντσι, πρέπει λέει να το δεχθούμε. Ο Νταβίντσι, όμως αν μπορούσε να μιλήσει από τον τάφο του, θα τους αποκαλούσε τρελούς. Από κει και πέρα η φαντασία προχωρά ακόμη περισσότερο! Για να βρίσκεται δηλαδή η ‘‘Μαγδαληνή’’ στο Μυστικό Δείπνο και μάλιστα στα δεξιά του Ιησού, αυτό έγινε, διότι οι μαθητές είχαν αποδεχθεί τη «σχέση» τους!
Η σκοπιμότητα της παρερμηνείας της παράστασης αυτής του Μυστικού Δείπνου του Νταβίντσι, είναι προφανής. Ένα μεγάλο ψέμα, μια μεγάλη βλασφημία που αφορούσε στο πρόσωπο του Χριστού και η οποία θα κλόνιζε συνειδήσεις ως προς την πίστη σ’ Αυτόν, έπρεπε να συνδεθεί με ένα μεγάλο πρόσωπο – μύθο. Ο ίδιος θα συμφωνούσε; Δεν μπορεί να μιλήσει δυστυχώς! Και το λερωμένο χρήμα, έπρεπε να βγει. Βρήκαν και το όνομα «κώδικας»τον οποίον και …. έσπασαν: Συμπέρασμα: Απλές γνώσεις του Ευαγγελίου και απλές γνώσεις βυζαντινής αγιογραφίας, είναι οι προβολείς που αποκαλύπτουν το μέγα ψεύδος, σε ό,τι αφορά την ιστορική αλλά και θεία αλήθεια. Τώρα, το παραμύθι αυτό του «κώδικα Νταβίντσι» που σχετίζεται με τις δραστηριότητες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, παίρνει τις θέσεις του μαζί με τα άλλα παραμύθια του είδους. Παραμύθι το βιβλίο, παραμύθι συντετμημένο και η ομώνυμη ταινία. Εμάς δεν μας ενδιαφέρουν τα παραμύθια αυτά παρά μόνο όσα διεστραμμένα και βλάσφημα γράφηκαν για το Χριστό. Οι πικρές ιστορικές αλήθειες για τις οποίες ενέχεται η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, είναι άλλες.-
