Ιερά Μητρόπολις Γορτύνης και Αρκαδίας
π. Ηλίας Τζουλάκης – Παπαηλιάκης 1837-1920
Ομιλία του εφημέριου της ενορίας Μορονίου παπά Μιχάλη Παπαηλιάκη, στον Ιερό Ναό Αγίου Πνεύματος Μορονίου την Κυριακή 30 Μαρτίου 2025, στην εκδήλωση μνήμης και τιμής για τον παπά Ηλία Τζουλάκη .
Σεβασμιώτατε, Σεβαστοί πατέρες,
κύριε Δήμαρχε, Αγαπητοί χωριανοί, φίλες και φίλοι
Κατ΄ αρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτης μας, τους ιερείς, τον κ. Δήμαρχο και όλους εσάς που με την παρουσία σας τιμάτε την ενορία μας και τον μακρινό προπάππο και προκάτοχό μου Παπά Ηλία Τζουλάκη.
Σήμερα, όπως θα ακούσουμε σε λίγο από την εξιστόρηση των γεγονότων, είναι μια ιδιαίτερη ημέρα για την ενορία μας όπως και για την ευρύτερη περιοχή.
Ο παπά Ηλίας γεννήθηκε το 1837, λίγα χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821 στην οποία η οικογένειά του πήρε μέρος.
Σε τέτοιο πατριωτικό περιβάλλον ανδρώθηκε ο παπά Ηλίας. Σε ηλικία μόλις 20 ετών συμμετείχε στην επανάσταση του Μαυρογένη το 1858.
Στη μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866-69 πολέμησε με την ομάδα του Γεργιανού οπλαρχηγού Φραγκιά Μαστραχά.
Το 1871 χειροτονήθηκε ιερέας και τοποθετήθηκε στην ενορία Παλιάμας.
Πολέμησε επίσης στις επαναστάσεις του 1878 και του 1889.
Μάλιστα στις δύο αυτές τελευταίες επαναστάσεις συνήθιζε να παίρνει μαζί του και τους μεγαλύτερους γιούς του.
Σ ε σχετικά νεαρή ηλικία είχε παντρευτεί τη Σταυρωτή Αγκουτσακάκη από τη Γέργερη με την οποία απέκτησαν επτά παιδιά, τρία αγόρια:(Γεώργιος και Αλέξανδρος κατοίκων Γέργερης, τον δάσκαλο Μιχάλη κάτοικο Παλιάμας και Μορονίου) και τέσσερα κορίτσια :(Παγώνα σύζυγος Ιωάν Χαλκιαδάκη κατοίκου Μετοχίων , Άννα σύζυγος Ζαχαρ. Μελαμπιανάκη κατοίκου Ζαρού, Κυριακή σύζυγος Βασιλ. Σαλούστρου κατοίκου Μορονίου και Μαρία σύζυγος Αντων. Αναγνωστάκη κατοίκου Παναγιάς)..
Όταν ηρέμησαν τα πολιτικά πράγματα στην Κρήτη, μετά την ανακήρυξη της Κρητικής Πολιτείας, τον Δεκέμβριο του 1898, χάριν της εργατικότητας του ίδιου και των παιδιών του, απέκτησε αξιόλογη κτηματική περιουσία στην Παλιάμα, το Μορόνι και τη Γέργερη, την οποία απολαμβάνουν σήμερα οι απόγονοί του.
Η οικογενειακή ρίζα τού παπά Ηλία Τζουλάκη (Παπαηλιάκη) είναι κοινή με τους Καργάκηδες και τους Καμπουράκηδες των Βοριζίων, τους Σηφάκηδες της Γέργερης, και τους Τζουλάκηδες της Αγ. Βαρβάρας, Δαφνών και Αγ. Μυρωνα
Πέθανε στις 8 Απριλίου 1920
Όσα συνέβησαν στον ναό του Αγίου Χαραλάμπους στην Παλιάμα την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως του 1890 θα μας εξιστορήσει αμέσως τώρα ο δισέγγονός του Μιχάλης Παπαηλιάκης.
Παπά Ηλίας Τζουλάκης (Παπαηλιάκης), εφημέριος Παλιάμας:H σύλληψη και διαπόμπευσή του την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, 4 Μαρτίου 1890.
Του Μιχάλη Παπαηλιάκη Γεωπόνου, δισεγγονού του παπά Ηλία Τζουλάκη
Σεβασμιώτατε, Πανοσιολογιότατε, Σεβαστοί πατέρες,
Κε Δήμαρχε, κε Πρύτανη του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, κε πρώην Πρύτανη.
Αξιότιμοι απόγονοι του παπά Ηλία Τζουλάκη
Αγαπητοί χωριανοί, φίλες και φίλοι
Ο παπά Ηλίας Τζουλάκης πέθανε την Τετάρτη 8 Απριλίου 1920 στον Ζαρό, όπου είχε μεταβεί για να επισκεφτεί την κόρη του Άννα. Ήταν 83 ετών.
Την Πέμπτη, 9 Απρίλιου, κηδεύτηκε στην Παλιάμα
Στις 15 Απριλίου, η Ηρακλειώτικη εφημερίδα το Στέμμαδημοσίευσε ευχαριστήριο των παιδιών τού παπά Ηλία. Στο ευχαριστήριο αναφέρεται:
Στο ίδιο φύλο της εφημερίδας δημοσιευτηκε και η παρακάτω νεκρολογία:
Το χωριό Παλιάμα, για όσους δε γνωρίζουν την περιοχή, βρίσκεται 2 χιλ. βορειότερα του Μορονίου. Έχει εγκαταλειφθεί από το 1942.
Όπως αναφέρει, λοιπόν, η νεκρολογία, Τούρκοι πήγαν στο χωριό Παλιάμα, μπήκαν στον ναό του Αγ. Χαραλάμπους, όπου ο παπά Ηλίας ιερουργούσε, τον πήραν δια της βίας, μαζί με τον υιό του Αλέξανδρο, και με ύβρεις και χλευασμούς τους περιέφεραν στα κοντινά χωριά.
Πέραν από τη νεκρολογία και μια κάπως αφηρημένη προφορική οικογενειακή παράδοση, τίποτα το συγκεκριμένο δεν ήταν γνωστό για ότι συνέβη στην Παλιάμα.
Το 2011 κυκλοφόρησε το βιβλίο «ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΑΓΩΝΕΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ 1856-1905» του πρωτοπρεσβύτερου Μιχαήλ Βλαβογιλάκη, όπου γίνεται αναφορά στα γεγονότα της Παλιάμας.
Μετά από αυτό, απευθύνθηκα στο Ιστορικό Μουσείο Ηρακλείου, όπου εντόπισα πληθώρα στοιχείων σχετικά με τα γεγονότα της Παλιάμας.
- Χειρόγραφη επιστολή του Μητροπολίτη Κρήτης Τιμόθεου Καστρινογιαννάκη προς τον Αβδούλ Κιρίμ πασά του Ηρακλείου.
Από την επιστολή του Μητροπολίτη προκύπτει ότι την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, 4 Μαρτίου 1890, στον ναό του Αγίου Χαραλάμπους στην Παλιάμα, απόσπασμα 23 στρατιωτών (νιζάμιδων) του τουρκικού στρατού οδηγούμενο από τέσσερεις ντόπιους Οθωμανούς, από το τουρκοχώρι Μορόνι, περικύκλωσαν τον ναό, μπήκαν μέσα και συνέλαβαν τον ιερέα, ενώ κάποιος από τους ντόπιους μπήκε στο ιερό, όπου προκάλεσε ζημιές. Τον ιερέα, ενδεδυμένο με τα άμφια, έβγαλαν έξω από τον ναό, και μαζί τον υιό του Αλέξανδρο περιέφεραν βασανίζοντάς τους στα γειτονικά χωριά Μάκρες και Καλαθιανά.
Τα ονόματα των τεσσάρων Μορονιανών Οθωμανών διασώθηκαν: Σουμάν Ασαναλάκης, Ασαν Χαλκιαδάκης, Αχμέτ Μπαμπαλής και Μουσταφά Χατζογλάκης.
Το τουρκοχώρι Μορόνι, το 1890 είχε 73 οικογένειες με 287 κατοίκους, όλοι Μουσουλμάνοι.
Τον Μητροπολίτη Τιμόθεο ενημέρωσε ο ίδιος ο παπά Ηλίας, ο οποίος τη Δευτέρα 5 Μαρτίου, μία ημέρα μετά τη διαπόμπευσή του ανέβηκε στο Ηράκλειο.
Στις 6 Μαρτίου ο Μητροπολίτης έγραψε την επιστολή στον πασά του Ηρακλείου.
Στην επιστολή, ο Μητροπολίτης, μετά την εξιστόρηση των γεγονότων, ζητούσε τη διενέργεια ανακρίσεων καθώς και την παραδειγματική τιμωρία των ενόχων. Ζητούσε δε οι ανακρίσεις να γίνουν από τις αρχές του νομού και όχι της επαρχίας τις οποίες δεν εμπιστεύεται.
- Πέντε ημέρες μετά την επιστολή του Μητροπολίτη,δηλ. στις 11 Μαρτίου 1890, ο υποπρόξενος της Ρωσίας στο Ηράκλειο Ιωάννης Μιτσοτάκις, ενημέρωσε με επιστολή τον Ρώσο πρόξενο στα Χανιά σχετικά με τα γεγονότα της Παλιάμας, δηλ. τη σύλληψη του παπά Ηλία και τη βίαιη περιφορά του στα γειτονικά χωριά.
Επιπλέον ο υποπρόξενος αναφέρει ότι, ο Μητροπολίτης ζητούσε από τον πασά την παραδειγματική τιμωρία των ενόχων.
Σύμφωνα με τον υποπρόξενο ο πασάς ανταποκρίθηκε άμεσα στο αίτημα του Μητροπολίτη, στέλνοντας για ανακρίσεις στην Παλιάμα τον βοηθό της Διοίκησης Μιχαήλ Ζερβό.
- Σημειώσεις του Προηγουμένου της Ιεράς Μονής Ζωοδόχου Πηγής- Χρυσοπηγής Χανίων, Ιερόθεου Καλογριδάκη.
Στις σημειώσεις του ο Ιερόθεος αναφέρει: «τας δε ροδαράς ον είχεν δια τους χριστιανούς, εχρησίμευσαν εις οτία των ίππων και των όνων και εις αυτούς τους βαρβάρους τούρκους. Τοιαύτη μισαρά και βάρβαρον πράξιν δεν ηκούσθη ούτε εις τον καιρόν των γιανιτζάρων, όπου αυτοί έκαμαν απερίγραπτα και τα τόσα δεινά εις τους χριστιανούς αιγκαρίαις, ατιμίαις, υβρισμούς θρισκίας και όσα άλλα, δύνατε ο νους του ανθρώπου να βάλη»
Οι σημειώσεις του Ιερόθεου επιβεβαιώνουν ότι η διαπόμπευση του παπά Ηλία έγινε την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως.
Καμία όμως από τις 3 επιστολές δεν εξηγεί τον λόγο για τον οποίο το στρατιωτικό απόσπασμα πήγε στην Παλιάμα, και τι ζητούσε.
- Στις 18 Μαρτίου 1890, δεύτερη επιστολή του Ρώσου υποπρόξενου προς τον Ρώσο πρόξενο. Ο υποπρόξενος αναφέρει ότι ο βοηθός της Διοίκησης Μιχ. Ζερβός επέστρεψε στο Ηράκλειο για να ανακοινώσει τα αποτελέσματα των ανακρίσεων. Επίσης, αναφέρει ο υποπρόξενος, εστάλησαν στο Ηράκλειο και δύο εκ των τεσσάρων Μορονιανών Οθωμανών, οι οποίοι είχαν συνοδεύσει στην Παλιάμα το στρατιωτικό απόσπασμα.
Στην ίδια επιστολή, ο υποπρόξενος αναφέρει ότι «τη νύχτα της 8ης προς την 9η μηνός Μαρτίου, 4 ημέρες δηλ. μετά τα γεγονότα της Παλιάμας, σώμα στρατιωτικόν εκ τριακοσίων ανδρών περικύκλωσαν την ορεινήν θέσιν Ρούβαν της επαρχίας Καινουρίου, ένθα είχε πληροφορηθή ότι ευρίσκετο η συμμορία του περιβόητου Λιάπη, εφόνευσαν ένα των συντρόφων αυτού επονομαζόμενο Τσάκαλον……»
Η δεύτερη επιστολή του υποπρόξενου, σε συνδυασμό με την προφορική παράδοση της οικογένειας και της περιοχής, φαίνεται να ερμηνεύει εκείνο που συνέβη τις προηγούμενες ημέρες στην Παλιάμα.
H προφορική παράδοση της περιοχής υποστηρίζει ότι τη λειτουργία την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως στον ναό του Αγ. Χαραλάμπους στη Παλιάμα, εκτός τους κατοίκους του χωριού, παρακολουθούσαν και κάποιοι Χανιώτες.
Πράγματι σύμφωνα με την επιστολή του υποπρόξενου, επαναστάτες από τη δυτική Κρήτη, υπό τον Ιωσήφ Λιάπη, βρίσκονταν στην περιοχή.
Την ομάδα του καπετάν Λιάπη από την Ίμπρο Σφακίων αποτελούσαν ο Νικόλαος Γαλάνης, ο Στρατής Μαμάλιος, ο Γεώργιος Πενθερουδάκης ή Τσάκαλος κ.ά.
Είχαν δε έρθει στην περιοχή, για να σκοτώσουν τον αγά του τουρκοχωρίου Κούρτες Ζαρού, ο οποίος καταδυνάστευε τους χριστιανούς της περιοχής.
Οι επαναστάτες είχαν ζητήσει να εκκλησιαστούν στην Παλιάμα, όπου, αφενός ο ιερέας, σαν παλαιός επαναστάτης, ήταν πρόσωπο απολύτου εμπιστοσύνης, και αφετέρου όλοι οι κάτοικοι του χωριού ήταν χριστιανοί.
Το 1890 η Παλιάμα, είχε 10 χριστιανικές οικογένειες, με 36 κατοίκους , 16 άνδρες και 20 γυναίκες.
Η επιθυμία, όμως, των επαναστατών να εκκλησιαστούν είχε γίνει γνωστή στις οθωμανικές αρχές.
Εστάλη, λοιπόν, στρατιωτικό απόσπασμα από τις Μοίρες, για να συλλάβει τους επαναστάτες.
Φτάνοντας το απόσπασμα στην Παλιάμα περικύκλωσε τον ναό, διέκοψε τη λειτουργία και αναζήτησε τους επαναστάτες.
Οι επαναστάτες, εγκαίρως ειδοποιημένοι, είχαν απομακρυνθεί από τον ναό με κατεύθυνση το δάσος του Ρούβα στη Γέργερη.
Ο επικεφαλής του στρατιωτικού αποσπάσματος αφού δεν βρήκε τους επαναστάτες στην Παλιάμα, θεώρησε ότι ήταν μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία αφενός να περιφρονήσει τη χριστιανική θρησκεία και αφετέρου να συλλάβει και να διαπομπεύσει τον παπά Ηλία, του οποίου η πατριωτική και τριαντάχρονη επαναστατική δράση ήταν γνωστή στις αρχές.
Το περιστατικό της διαπόμπευσης του παπά Ηλία, είχε και συνέχεια.
Ο πασάς του Ηρακλείου δώρισε στον ναό του Αγ. Χαραλάμπους Παλιάμας καινούργια ιερά σκεύη, μιας και εκείνα του ναού είχαν καταστραφεί κατά τη στιγμή της σύλληψης του παπά Ηλία.
Ο πρόξενος της Ρωσίας στα Χανιά ενημέρωσε την πρεσβεία του στην Κων/πολη, η οποία διαμαρτυρήθηκε στην Υψηλή Πύλη.
Η επιστολή του Μητροπολίτη Τιμόθεου μεταφράστηκε στα Αγγλικά, Γαλλικά και Ιταλικά από τον Χανιώτη αρχιμανδρίτη και μεγάλο πατριώτη Παρθένιο Κελαιδή και εστάλη στα αντίστοιχα κοινοβούλια.
Στις 12 Μαΐου 1890, ο Ιταλός βουλευτής Ροβέρτο Γκάλλι ομίλησε στο Ιταλικό κοινοβούλιο σχετικά με τα γεγονότα της Παλιάμας, αλλά και για την καταπίεση του χριστιανικού πληθυσμού στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη.
Για την υποστήριξή και το ενδιαφέρον του προς τους Κρητικούς, ο Ιταλός βουλευτής, έχει τιμηθεί από το Ηράκλειο, τα Χανιά και την Αθήνα, με οδούς που φέρουν το όνομά του,.
Το 2016 με τη βοήθεια της Ιταλικής Πρεσβείας στην Αθήνα μπόρεσα να επισκεφτώ τη βιβλιοθήκη του Ιταλικού Κοινοβουλίου στη Ρώμη, όπου εντόπισα τη γεμάτη πάθος υπέρ των Κρητικών αγόρευση του Ροβέρτο Γκάλλι στο Ιταλικό κοινοβούλιο.
Στην Αγγλία το περιστατικό έγινε γνωστό, μέσω του τύπου. Εστάλη, λοιπόν, στην Κρήτη δημοσιογράφος της εγκυρότερης εφημερίδας της Αγγλίας, των Τάιμς του Λονδίνου, η οποία ενημέρωνε σχεδόν καθημερινά τους αναγνώστες σχετικά με την εκρηκτική κατάσταση που επικρατούσε στο νησί, τις μεγάλες δυσκολίες των χριστιανών της Κρήτης και τις συνεχείς εντάσεις ανάμεσα στις δύο θρησκευτικές κοινότητες.
Αυτά συνέβησαν στην Παλιάμα, και την Κρήτη, τον Μάρτιο του έτους 1890, δηλ. πριν από 135 χρόνια.
Ευτυχώς, οκτώ χρόνια μετά τον βασανισμό και τη διαπόμπευση του παπά Ηλία, η Κρήτη απελευθερώθηκε από την οθωμανική τυραννία αποκτώντας την πολυπόθητη εθνική και θρησκευτική ελευθερία.
Αιώνια η μνήμη του Παπά Ηλία Τζουλάκη και όλων των τότε κατοίκων της Παλιάμας.
Χρόνια Πολλά!!
Μορόνι 30 Μαρτίου 2025
Η Ομιλία εκφωνήθηκε στον Ιερό Ναό Αγίου Πνεύματος Μορονίου την 30ηΜαρτίου 2025, στην εκδήλωση μνήμης και τιμής για τον παπά Ηλία Τζουλάκη.
